Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 111 Mizo lalten Aizawl leh Changsil kulh an bei zui

Kar hmasa khan Mizo lalten Bawrhsap hmasa ber an kahhlum hnua Aizawl leh Changsil kulh an beih thu kan sawi a, kha mi kha kan chhunzawm ang.

Kum 1890, September ni 9 aṭanga Aizawl kulha sipai 200 chuang leh Changsila sipai 150 emaw te kha Suakpuilala fatehovin an hual bet tlat tawh a. Mizo lalte hian kulh pahnih chu an hualbeh reng theih a, puitu nei lova an dan char rei theih chuan an inpe lo thei dawn lo tih an hre sa vek a. Rilṭama thih ai chuan an inpek mai loh chu tih tur dang a awm lo a ni. A vawi khat nan British sawrkar an tlawm der mai tur a ni a, kan history a danglam daih ang.

Chutia Kalkhama te hovin kulh pahnih an hual beh tlat avanga chan ṭhaa an inhriat lai chuan an hriat phak loh thil ṭha British lam chuan an nei a, chu chu thirhrui a ni. Kum 1889 aṭangin Silchar aṭangin Tut chhuah, Guturmukh an tihah thirhrui an rawn thlung chho va, Changsil leh Sairangah an thlung zel a, Aizawl thlengin an thlung a ni. Chhim lamah pawh hetih lai hian Rangamati aṭangin Tlabungah, Lungleiah, Darzoah, Burma ram Hakha thlengin an thlunzawm vek tawh bawk a ni. Chutiang chuan rikrum thilah pawh hmunpui lam biak pawhna thirhrui an thlunzawm hian vawi tam tak sipaite a lo chhanchhuak tawh a, an hmanraw ṭangkai a lo ni tawh ṭhin. Thirhrui hi inbiakpawhna pawimawh a ni tih Thanruma teho khan lo hria se chu an zai chat vat tur a ni a, mahse, thirhrui awmzia kha an lo hre si lo.

Thirhrui (telegraph) hi New York khaw Professor Samuel Morse-a hmuhchhuah a ni a, kum 1832 khan. India ramah chuan Lord Dalhousie-a khan kum 1852-ah India ram khawpui hrang hrang inbiakpawh theihna tur ruahmanna a siam a, Calcutta leh Agra inkara hrui an zam chhuah chu kum 1854 khan an hmang ṭan a, hei hi India rama khawpui lian inkara thirhrui an hman hmasak ber a ni. British sawrkar chuan thirhrui ṭhatzia chu a hmu chiang a, khawpui hrang hrang thlunzawmin kum 1856-ah chuan Calcutta te, Agra te, Bombay te, Peshawar leh Madras te an thlunzawm a, mel 4000 chuang zeta thui a ni. Hetia India rama khawpui liante thirhruia an thlunzawm tak hnu phei chuan India rama British chetvelna chu a awlsam lehzual ta a, dodalna lo awm pawh ni se, rang takin an hre zung zung thei ta a, India ram thau sawr chhuah hna pawh an duh thalin an ti theih phah ta a ni.

Kum 1890 kum tira British lo lut pawh khan Silchar aṭanga Aizawl kulh thlenga thirhhrui an zam luh avangin an hmang ṭangkai ta a ni. Aizawl kulh aṭangin Silchar-ah thirhrui an zu thawn a, Mizo lalten kulh pahnih an kah thu te, hual beh an nih thu leh an rawsawt neih zat te zu hriattirin puih an ngaih thu an zu thawn ta vat a. Hei hi September ni 9-ah tho hian a ni. Mizoten kulh an kah nasat zawk Changsil kulh hotu Kawlsap chuan engtikah nge puitu an lo thlen dawn tih a hriat loh avangin an rawsawt pawh ren a ngai tih a hria a, silaimu pawh ren a ngai tih a hria. An rawn kah pianga lo pawng chhan let ngawt loh kha a finthlak a ni tih pawh a hria ang. An kulh hualtute chet vel dan chu kulh chhung aṭangin entlangin an thlir reng a, Mizote chet vel dan chu hmu thei reng mahse eng a ti thei lo, anmahni pui tura Silchar aṭanga sipai an chah belh chu an lo nghak ngawt ngawt mai a ni.

Entlang hi heng hun lai hian Mizote hian an la hre ve ngai lo va, a ṭangkaina pawh an hre lo. Bawrhsap Hmairek a ta kha Muthi lal Lalhrima khuate khan an chhuhsak kha a ni a, Bawrhsap thar Lalmantua hnenah Lalhrima hian a lo pe kir leh a ni. Entlang hi Netherlands-a tarmit siamtu Hans Lippershey-a hmuhchhuah a ni a, kum 1608 khan ‘thil a let thuma liana hmuh theihna’ telescope a siam chhuak. Kum 1609-ah Galileo-a khan ama telescope a siam ve leh a, Venice khawpuiah Italian-ho hmuhah a ṭangkaina a tarlang a. He a telescope siam hmang hian Jupiter-in thla a neih lian zual pali a hmu chhuak a, Nia thil dumte (sun spots), Chawngmawii inher dan te leh Thlaa tlang leh phai awm te a hmuchhuak bawk. Anni pahnih hi entlang siam chhuak hmasa ber an ni. Changsil kulh aṭanga anmahni hualtute che tla vel Kawlsapin a lo thlirna entlang hi pawh seia nawr tlum theih chi kha a nih a rinawm.

Thirhrui hmanga ṭanpui an ngaih thu Aizawl aṭanga an thawn thlak chu Silchar-a thirhrui pisa chuan an lo dawng nghal a, Cachar Bawrhsap an hriattir ta thuai a. Bawrhsap chuan a sipai hotute rawnin a ngaihtuah zung zung a, rang takin sipai rawn tirh a rel ta a. Mosolman lawngah an rawn inphur chho va. Silchar piah Katakhal aṭanga rawn inkar chhovin Tlawng dung an rawn zawh chho a ni. Silchar aṭanga Changsil inkar hi inkalpawhna kawng sial a la ni lo va, chuvangin lawng bak chuan kal ngaihna a awm lo. Hmanhmawh theihtawpa inkar pawhin a hlat tham avang leh lui khawkrawk leh suarah lawng chu zawn chhuaha a chhak tui tamna lia han dah te a ngaih avangin Silchar aṭanga sipai an rawn tirhte hian ni 18 lai an rawn thang a ni. Sipai lo chho te hi 44th Bengal Infantry aṭangin Lt. Swinton-a leh Lt. Tyler-a an ni a, anni bakah A.W. Shuttleworth, Asst. Superintendent of Police te, Dr. Whitchurch IMS te leh Surma Valley Military police 200 te an ni.

Lt. Swinton-a te lo chho chu Mizote chuan an lo hmu a, Hrangkhupa khua Hmunpuiah an inhmukhawm a, rei fe ro an rel a, Tlawng dung zawha lawnga lo chho sipaite chu kah an titlu ta a ni. Changsil dawr thlang deuh feah khuan lui kam lehlamah an lo chang a, Lalsavuta leh a u Lalchhunga fa Liankunga ten an lo kap a, September ni 25 chuan nasa takin an inkap a. Mizote awm lohna lam lui kam lehlamah chuan British-ho chu vaukamah an chhuak a, nilengin an inkap a ni. Atuk September ni 26-ah chuan British sipai officer hmahruaitu Lt. Swinton-a an kaphlum a, sipai pakhat leh lawngpu an kaphlum bawk. Sipai pathum leh lawngpu pakhat na takin an hliam bawk. Lt. Swinton-a kaphlumtu hming hi kan pi leh pu ten an sawi rik kan hre ngai lo va, Liankunga khua niin Liangkhaia chuan a ziak. Hmaireka kaphlumtu kha chu Saithawma Sailo a ni a, a kah dawn pawhin a inhrosa a, “Lal leh lal kan inbei ang”, tiin a kap kha a ni a. Lt. Swinton-a kaphlumtua inchhal hi tumah an awm lo a ni ang e. An inkah chur chur lai khan tu kah ber nge hriat pawh a harsa hle ta ve ang, tu silaimu ber emaw kha a lo tawng fuhah ngaih mai a ṭha awm e. Silai 200 zet nena lo thawk chho sipaite chu Mizote chuan an kap hneh lo va, Liankunga khuate hian silai 10 emaw an nei chauh ang a, Lalsavuta pawhin chutiang zat emaw chauh chu an nei ve tho ang. Lal ropui leh phaitual run zing deuh Suakpuilala te, Vanhnuailiana te, Lalburha te, Bengkhuaia te ang kha chuan silai 20 chuang an nei hlawm. Heng Mizo silaite hi a zen leh mu thun chawp ngai, kau zung zung theih loh a ni a. Silai an neih tlem chu sawi loh, British sipaite ken silai kah zung zung theih nena chuan a inthlau lua a ni ber mai. Chuvangin an kap hneh ngang lo va, Vai sipaite chu an lo chho zel a, September ni 28-ah chuan an hotupa Lt. Tyler-a hovin Changsil kulh an rawn thleng a, Lt. Swinton-a ruang chu kulhah an zawn lut a, an phum nghal a. Suakpuilala fateho chuan Vai sipai rual chu kah zel chiah an ngai lo va. Sipai 200 zet an lo thlen belh avangin, Changsil kulh an hual beh ṭan aṭanga chhiara ni 2 naah chuan Mizote chuan an ṭinsan ta a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.