Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 112 Lt. Tyler-a hovin Aizawl kulh an chhanchhuak

Kar hmasa khan Mizo lalten Bawrhsap hmasa ber an kahhlum ni, kum 1890 September ni 9 aṭanga ni 28 thlengin Changsil kulh hi Suakpuilala fateho khan an hual tih kan sawi tawh a, an hual ṭan aṭanga chhiara ni 20-naah Lt. Tyler-a hovin an rawn chhanchhuah thu nen. Tun ṭumah chuan Changsil aṭanga kal zelin Aizawl kulh an chhanchhuah thu leh a hnu lam deuh sawi kan tum ang.

Changsil kulh hotupa chu kan sawi tawh angin Kawlsap (Lt. H.W.G. Cole) kha a ni a, Daktawr ni bawk, Captain ni bawk Melville-a kha officer dang awm chhun a ni. Kulhah hian sipai 150 vel an awm. Changsil kulh pui tura Silchar aṭanga sipai lo chho te zinga Mizoten an lo kahhlum tak Lt. R.R. Swinton-a kha Bengal Infantry mi a ni a, kulh rawn chhanchhuaktu Lt. A.C. Tyler-a pawh hi Bengal Infantry mi tho a ni. Anni pahnih bakah A.W. Shuttleworth, Asst. Superintendent of Police te, Dr. Whitchurch IMS te leh Surma Valley Military police 200 te an ni. An lo thlen ni kha kum 1890 September ni 28 a ni a, Liankunga khuate kahhlum tak Lt. Swinton-a ruang chu kulh thlangta zawkah Bawrhsap Hmaireka thlan bulah an phum a ni. Hemi zan hian kulh pahnihah an riak a, atukah chuan kulh lian zawk la sak zawh loh chu sak zawh thuai a ngai an ti a. Heng sipai rual lo thleng tharte nen hian ni hnih chhungin an sa zo a ni awm e.

Kulh lian zawk an sak zawhpui hnu, October ni khat lamah chuan Changsil aṭangin Lt. Tyler-a sipaite chu Sairangah an phei a, fimkhur takin an kal a, engnge an tawn dawn tih an hriat lawk loh avang leh Changsil leh Sairang inkar mel 7 emaw chu Mizo pasalṭhaten an lo chang em, tih thlithlai chung zela kal an nih avangin an kal chak thei lo. Suakpuilala fateho chuan Changsil an ṭinsan tawh avangin Sairang thlengin British sipaite hian buaina engmah an tawk lo. Sairangah hian an riak a, kulh beitute zinga khaw hnai ber Thanruma khua Tanhril chu thinrim hrikthlak nana hman an tum hmasak ber a ni.

Sairanga aṭangin Sakawr­tuichhunah an chho va, Ramrikawn aṭangin Thanruma khua Tanhril an pan a, mipuite chu ramhnuaiah an tlanchhe zo va, khua chu an hal a. Ramrikawn aṭangin Tuivamitah, Ropaiabawk aṭangin Luangmualah chho lovin tlak lam, dam lam kawngah kal zelin Vaivakawn an thleng a. Heng hun lai hian Tanhril bak hi khua a awm lo va, Sairang, Sakawrtuichhun, Ramrikawn, Ropaiabawk, Vaivakawn te hi mihring chenna a ni lo. Ramhnuaia kawn lo awm leh thil lo thlen tawhna hmun an ni mai.

Sairang leh Aizawl inkarah hian khawi laiah nge an riah kan hre lo va, eng chen nge an thang tih pawh kan hre lo. B. Lalthangliana chuan October ni 2 aṭangin Cole-a leh Tyler-a te chuan Lt. Watson-a hnuaia awm Bengal Infantry chakna hmangin Aizawl kulh chhanchhuah hna an bei ṭan, a ti a. Kan hriat chian theih chu October ni 4-ah Aizawl kulh an chhanchhuak tih hi a ni a, Aizawl an thlen hian Changsil kulh chu an ṭinsan tawh tih an hriat avangin Aizawl kulh hualtute pawhin sipai rual lo chho chu ral aṭangin an hmu a, Thanruma khua an rawn hal chho tih te an hmu thei vek bawk a. Hneh rual an ni ta lo tih an hriat avangin Aizawl hualtute pawhin an ṭinsan ve ta a ni. Aizawl kulh chu thla khat an hual bet tling ṭhelh tihna a nih chu.

Mizoram awp tura British lo luh ṭan kum, 1890 kum tir aṭanga chhutin kum chanve vel an awp tihah Zalen nana British do hmasak ber chu a lo chhuak a, Suakpuilala tu leh fateho an ni a, an sangawi zawnpuite nen. Mizorama lalho zawng zawng intiam ruala bei an ni lo va, heng hun lai ngaihtuah hian inthurual vek thei pawh an ni lo. Tlang hrang hrangah an lal a, unauho chhungkhat inthurual tawk chu awm bawk mah se, mahni niin an awm hrang a ni. Changsil kulh leh Aizawl kulh beitute hi Khawthlang lalho an ni ber a, hmar lam lal tlem an tel bawk. Khawchhak lalho leh chhim lalte nen inthurual se chu hetih laia British kulh awm chhun pahnih hi chu sam tein an hneh theiin a rinawm.

America rama Sapho an zu luh khan Red Indian-ho kha Mizo te anga hmun hrang hranga awm, hnam hrang hrang an ni a. Anmahni pawh an inbei chhen a, inthuruala khawsaho thei an ni bik lo. Chuvangin Sapho khan a mal te tein an hneh zel a, lo intiamrual tawk pawh kha awm mah se, nasa taka lo do let turin an inpunkhawm lian thei lo. Chutiang chuan Saphovin an ram ṭha zawng zawng an chhuhsak a, a tawpah phei chuan reservation camp-ah an khungkhawm ta vek a nih khu. Red Indian-ho an khungkhawmna lian ber chu Navajo nation reservation an tih hi a ni a, Navajoland an ti bawk. USA-a state pathum, Arizona, New Mexico leh Utah inrikhawmna laiah a awm a. Mizoram let thum vela lian a ni a, Red Indian zinga Navajo hnam awm nana kum 1868-a an siam a ni. Tunah hian Navajo te hi nuai 4 vel an ni a, Red Indian hnam zinga a lian ber an ni. Cowboy thawnthu kan chhiar nasat avangin an chanchin leh an hnam chi hrang hrang khawsak dan pawh kan hmelhriat viau. Hawihhawmna ṭawngkam chuan native american tih tur a ni. Navajo Indians-ho an khungkhawmna dawtah chuan Uintah and Ouray reservation khu a lian ber dawttu a ni a, Mizoram a tiat thuak thuak. Utah state hmar chhak kila Ute Indian hnam khungkhawmna a ni. Heng lo pawh hi America ram leilung fate, Saphovin an ram an duh avanga an chhuhsak a, an khungkhawmna hi hmun za tel a la awm a. USA ram pumah khuan Red Indian reservation camp hi 325 emaw lai a awm an tih chu.

Saphovin Red Indian an tiduhdah a, ran ang maia an khung khawm ang khuan New Zealand-ah pawh ram neitu Maori hnam khu Sapho duham leh khaw hmu lo chuan an ram an chhuhsak a, a dodal apiang an that a, an ram khu an hnehchhuh a. Tunah khuan New Zealand ram pumpui hmun zaa ṭhen hmun ruk chauh khu Maori-ho chuan an chang tawh a ni awm e.

Colonisation hi tihluihnaa ram dang va awp a, an duh dana an chunga ro rel hi a ni ber a. Ram hausakna hip chhuah kha an tum lian ber a ni fo. Khawvela colonizer lian ber chu British khu an ni a, an vanglai tak chuan khawvela ram luah theih hmun lia ṭhen hmun thum hi an luah a ni. Kum 1500 chho aṭang khan Queen Elizabeth I-na hovin ram dang hnehchhuh an ṭan a, kum 400 hnu 1913-ah chuan British empire lo ṭhang lian zel chuan mihring mtd. 400 chuang chungah ro a rel a. Khawvel chanchina ram nei zau ber leh ropui ber a ni. British sawrkarin ram dang an va luah zat hi ram 90 niin an sawi a, hetiang zawnga British el pha hi khawi ram mah an awm lo. India ram hi kum 200 vel an awp a, kum zabi hnih chhunga India ram hausakna an hip chhuahsak chu US Dollar trillion 45 (Rs. 3,67,56,00,00,00,00,000) niin economist lar tak Utsa Patnaik-a chuan a sawi a. Tun thlenga India hi ram rethei a la nih reng chhan chu British hovin heti zat an hausakna an hip chhuahsak vang hi niin Utsa Patnaik-a chuan a sawi. India ram hausakna an hip chhuah sak chauh pawh heti zat hi a nih chuan ram 90 an awp hnen aṭanga hausakna an hip chhuah zat chu eng tak ni ang maw! Khawvela ram lian pui pui karah khuti tiat lek ram nei si, khuti taka an hausakna a inbeng muk mai khu a lo mak hran lo ve. British sawrkar chuan ram dang hausakna an laksak chu intih ropui nan chauh hmang lovin ṭha takin an khawl a, an dah pung a, tun thlenga ram hausa ber zinga an la nih chhan hi kum 400 chhunga ram dang hausakna an hip chhuah tam em vang a lo ni.

Mizorama British lo lut ve thung hi chuan a ram hausakna ita lo lut an ni lo va, mi ram thau an sawr chhuahsak mek lai tibuai chhentu kan lo nih ṭhin avangin chu mi titawp tur chuan min rawn ṭhut chilh zawk a ni. Mizoram hualtu ram zawng zawng hi British sawrkarin a thau a sawr chhuahsak mek lai an ni vek a. Thingpui leh mawsawla lam chi hrang hrang te, lunghlu leh rangkachak te leh thil dang te, Tripura, Assam, Manipur, Burma leh Bangladesh aṭangte hian an hip luh lai mek a ni. Chutianga sumdawnna hlawk tak an kalpui lai chu kan lalte leh pasalṭha rual khan an zu run ta ṭhin a, an hnathawkte an thahsak a, salah an man a, an tlanchhia a, an buai phah hle ṭhin. Chuvangin Mizo lalte nena inrem taka awm an duh a, an thingpui huan leh an hnathawkte khua run tawh lo turin an vehthlem a, intihlimna an siamah te chuan tel ve turin an sawm ṭhin a. Tel pawh an zu tel ve fo ṭhin a ni, Silchar leh Chittagong lamah pawh. Mahse, Mizo lalte kha ṭhianah an siam thei tak tak lo a ni ber ang chu, British awp khaw run kha an ṭhulh chuang lo. An khaw run aṭanga an thir hawn kha chem leh feiah te, tuthlawh leh hmanraw dangah te an chher thiam tlat avangin an hmanraw chher nana thir an hmuh theihna awm chhun, Vai leh Meitei khua te, Burma ram chhunga khuate run kha an ti lo thei bik lo a ni. Chubakah an chhehvel khuate an run chhan lian tak chu silai an hawnsak ṭhin kha a ni a, Mizote khan Burma lam aṭangin kum zabi 17 lamah khan silai hi an nei ṭan a ni awm e. Burma lam aṭanga an hmuh bak chu phaituala Vai khuate hnen aṭangin silai hi an chaw lut a. Khaw khat runah pawh silai 20, 30 te an chhuhsak theih ṭhin avangin an run zawngchhang ve tlat bawk a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.