Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 114 Lalmantuan Suakpuilala fate lung inah a khung ta

Kar hmasa khan Suakpuilala unaute leh a fatehovin Zalen nana British an do avangin an khuate an halsak a, silai 160 chuang an laksak thu leh kuli tam tak a thlawna an chhawr thu kan sawi a. Tun ṭumah chuan Bawrhsap Lalmantuan Suakpuilala fate lung inah a khung thu kan sawi ang.

Kum 1891 January ni 26-ah Bawrhsap Lalmantua hian Personal Assistant to the Chief Comissioner of Assam hnenah heti hian a ziak a. “Thil awm dan han chhuiin Kalkhama, Lianphunga leh Thanghulha te hi chu Mizote mit hmuha hremna danglam bik, nakin thlenga an hriat reng tur pek ngaiin ka hria a, an chungchang thu chu Chief Commissioner rel atan Silchar-ah ka thawn thla a”, tiin.

Bawrhsap Lalmantuan British dotu Mizo lalte a man khawm dan hi sawi dan inang lo hret hret a awm a. Liangkhaia chuan, “Sentlang lal Kalkhama chu November tawp dawn, November ni 22 lamah hian Sap hnenah a lut ta mai a ni. Chu mi hnuah chuan a nau te, Sailianpuia te, Lalhrima te pawh an lut ve a. Liankunga leh Thanghulha erawh chu an lut duh lawk lo va. Kalkhama chuan a vau deuh va, an lut ve leh ta a ni. December lamah chuan Cole Sap hovin sipai 200 lai Lianphunga khuaah an va kal a. Lianphunga chu Fanai ram lama tlan bo tumin Tuirial thlengin a kal tawh a; tah chuan a inngaihtuah ṭha leh ta a, ‘Ka thih leh than khat, ka dam leh than khat ka fapa tan tal a la ṭha ang chu,’ tiin a kir leh a. Chawngmoah hian Sap hnenah a lut ve ta a ni”, tiin. Tichuan Suakpuilala fapa huaisen pahnih Kalkhama leh Lianphunga te, A fapa dang Lalhrima leh Sailianpuia te, Suakpuilala u Lalchhunga fapa Liankunga leh Kalkhama nau Thanghulha te chu British-in an man a. Sipai kulhah an hreng ta a. Thanghulha bik hi Kalkhama te unau ziding ni lo, nu hrang fa a ni.

Isaac Zoliana sawi dan chuan Kalkhama te unau an man chu Kum 1891 January ni 5-ah Aizawl canteen hlui zawlah Bawrhsap Lalmantuan a ko va, hetiang hian thu a zawt a. “Kalkhama, tu thuin nge mi kah?” tia a zawh chu “Keima thuin” tiin a chhang a. “Lianphunga, tu thuin nge mi kah?” tia a zawh chu “Keima thuin” ti bawkin a chhang a. “Thanghulha, tu thuin nge mi kah?” tia a han zawt ve chu “Keima thuin. He ram hi in ram a ni lo, kan ram a ni” tiin a chhang niin a ziak.

Anni pathum hi Zalen nana British dotu zinga a meizang hlaptu ber an ni a, midangte kha chu anmahni puitu an ni. Chuvangin Lalmantua pawh hian hei hi a hmu chiang a, lal dangte a chhuah vek hnuah anni pathum hi chu a khung hrang a, hnu zela Mizoten British hlauhawmzia an hriat nan leh an thu an awih zel nan na taka hrem a duh a ni. Chief Commissioner of Assam hnena a lehkhaah pawh hetiang hian a zu sawi a. “Kalkhama hi British do rawttu ber leh an hotu ber a ni a, lung ina kan khung bo daih chuan Mizo mipuite rilruah nghawng a nei lian ang. Lianphunga pawh hi a lalna kan ban sak tawh hnu, Bawrhsap thu awih lova khua din leh ngat a ni a. Bawrhsap Hmaireka thawhpui Liankhama upa, Bawrhsap kut ke ber chu Lianphunga hian thahah a lo vau tawh bawk a. Aizawl kulh kaptu zinga an hotu ber a ni a, mi huaisen leh hruaitu ṭha a nih avangin khua neia a awm chhung chu British tan a ralmuang thei dawn lo”, tiin.

Lalmantua sawi zel dan chuan Mizo lal pathum chu lung ina kum tam tak tang tura phaia thawn an ni tih an hriat chuan Mizo lalte leh an khuate chuan thawm an nei laih a, mahse, pawi engmah khawih lovin thuawih takin Bawrhsap thu thuin an awm ta zel a ni, tiin.

Mizo zingah he mi chungchang ziaktu hmasa ber Liangkhaia chuan, “Kalkhama, Lianphunga leh Thanghulha chu December 1890 lamah hian phaitualah an hawn thla a, Tezpur-ah an tantir a, chuta ṭangin kum 10 tang turin Hazaribargh-ah, Kalkhama leh Lianphunga chu a kum leh September 1891-ah chuan an lungngai an âwk hlum ta mai a. Thanghulha erawh chu kum 5 lai a tang a, kum 1896-ah a lo chhuak leh ta”, tiin a ziak a.

B. Lalthangliana sawi dan chuan Aizawl tan inah thla khat vel an tan hnuin Kalkhama, Lianphunga leh Thanghulha te chu kum1891 January ni 13-ah thawn chhuah an ni a. Regulation III of 1818 hmangin India sawrkar chuan kum 10 lung in tang turin thutawp a rel a, Hazaribagh-ah dah an ni ta a. Sir Robert Reid-a te, Rev. Liangkhaia te, R. Vanlawma leh Mizo leh Vai chanchinbu te chuan Kalkhama leh Lianphunga hi Hazaribagh jail-ah inawkhlumin an ziah thu a tarlang a. An khaihlum nge, turin an hrai hlum nge an inawkhlum tih thuah ama ngaih dan a ziak tel lo va, an thih hun a ziak lo bawk. Thanghulha erawh chu kum li zet a tan hnuin July 1895-ah a lo kir niin a ziak.

Isaac Zoliana ziah dan chuan Chief Commissioner lehkha No. 753 - dated 7th May, 1891 thu angin Sailo lal huaisen pathum, an ram chhantu, ram neitu dik tak te chu kum 10 tang turin Tezpur jail-ah thawn an ni a. ‘Outlaw an ni’ tiin State prisoner angin dah an ni. Kum 1891 May ni 17-ah Tezpur jail aṭang hian Hazaribagh central prison-ah an thawn thla leh a. Rei tak an awm hmain Assam Chief Commissioner thutawp a lo thleng ta a, Lianphunga leh Kalkhama te unau chu ni khatah a rualin an khaihlum a, Lianphunga leh Kalkhama an khaihlum ni hi September ni 11, 1891 a ni. Thanghulha chu amah mai chuan engmah a ti thei tawh lova an rin avangin an chhuah thu leh a chhuah hnua a tanpui Kalkhama nupui a neihsak tak thu a ziak a, Thanghulha lo chhuah hun hi a ziak lo thung.

Suakpuilala fate man an nih dan leh lung in an tan dan te, an thih dan te hi sawi dan inang lo mah se, Zalen nan British dotu hmasa berte an ni a, chawimawi an phu hle. Ram leh hnam chhan tura penchhuak hmasa an ni a, silai leh hmanraw nei ṭha zawk British sawrkar chu an ngam ngang loh avangin an khua leh buhte halsak an ni a. Mizo lalte leh an khuate duh dan ni lovin, British sawrkar chuan an duh ang taka awm turin Mizote chu min awp bet zui ta a ni. Mipuite rikrap nan Kalkhama, Lianphunga leh Thanghulha te chu an man a, Bawrhsap Lalmantua chuan Silchar-ah a thawn ta a. Uluk taka sipai ven hnuaiah Tlawng dungah lawngin an phur thla a, Silchar lung inah an tantir ta a. Hei hi Kum 1891 February thla laihawl vel a ni ang e. Silchar lung in hi Mission compound bul lawkah tun thlengin a la awm khu. Silchar lung in aṭang chuan Tezpur lung inah an panpui leh a, Tezpur aṭangin Hazaribagh-ah an tantir ta a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.