Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Kalkhama leh Lianphunga te kha Hazaribagh lung inah khaihlum an ni

Kar hmasa khan Kalkhama, Lianphunga leh Thanghulha te Sylhet lung ina an tan laiin Rev. William Williams-an a va tlawh thu kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Hazaribagh-a an hun tawp an hman dan kan sawi ang. Chumi hmain kar hmasaa Rev. William Williams-an Kalkhama te unau a tlawh thu kan sawiah khan Kalkhama kha Vai ṭawng thiam ve nial nual nia kan rin deuh thu kha kan sawi a. Runphunga chhuan kal zel Lalthantluangi Sailo pasal R.L. Thianga Chawnpui Veng hnen aṭangin Suakpuilala fate chungchang thu kan hriat fuh tawk loh hrilhfiahna kan dawn kha han chhunzawm hlek ila. Thanghulha kha Vai ṭawng thiam a nih thu te, a nu leh a pa Runphunga pawh Vai ṭawng thiam an lo thu te, Bengali ṭawng thiam chhungkua an lo nih reng thu te min hrilh a. Thanghulha hi Tripura ram chhunga Sakhan tlang vela piang a ni a, a naupan laia ata Bengali ṭawng hmang ṭhang, Suakpuilala leh Cachar Bawrhsap J.W. Edgar-a ten kum 1871-a Cachar leh Mizoram ramri siama inremna sunnad an ziahnaah pawh ṭawnglettu a ni a, Thanghulha hian a hming pawh Bengali ngatin a ziak niin R.L. Ṭhianga chuan min hrilh a ni. Chutiang taka Vai ṭawng thiam chu a lo nih avangin Rev. Wiliam Williams-a ten Sylhet jail chhunga an inkawm khan Thanghulha hi an hmuipui pu ber a ni ang tih a rinawm ta hle a ni, tih kan han sawi belh hlek a ni e. Kan sawi tawh ang khan kan history kan ziak ṭha zel a ni a, chhiartuten kan ziah fuh tawk loh te min hriattir a, a dik tak min hrilhhriat zel khan kan history dik tak kan ziak chhuak zel dawn a ni a, kan tu leh fate tana ṭangkai zel tur a ni e.

Kan thu ngaiah lo let leh ila. Kalkhama te unau chu Sylhet aṭangin Tezpur-ah an sawn a, chu chu kum 1891 January thla tir lam vel a ni thei e. Tezpur lung in hi Mizote chuan kan hre lar khawp mai, a bikin rambuai ṭan kum 1966 aṭanga ramhnuaia chhuak ta, MNF sipai an mante India sawrkarin a tantirna hmun a ni. Ram hruaitu ni ta te, Pastawr ni ta te, ziak mi leh kawng hrang hranga mi puitling za tam tak an lo zu ṭang tawh a. Tun laia lehkhabu chhuak thar lar tak Zari Jail Diary tiha B. Vanlalzari lo tanna pawh Tezpur lung in tho hi a ni. Lung in hi kum 1846-a sak a ni a, tuna Assam ram chhunga lung in 31 zingah Guwahati leh Goalpara lung in tih lovah chuan a upa ber a ni awm e. Tezpur khua hi Bhutan ram chhim chhak tawp, a mawng zum zawna awm a ni a, map aṭanga a lan dan chuan Brahmaputra lui chung lam Guwahati leh Itanagar inkar lai tak awm vela awm a ni.

Mizo lalte chu kum 1891 February thla vel aṭanga Tezpur lung inah an tantir chu thla hnih emaw an tan hnu chuan Hazaribagh-ah an thawn ta zel a, “Tezpur jail atanga Hazaribagh Central Prison-a an lak thlak ni hi ni 17th May, 1891 a ni”, tia Isaac Zoliana ziah hi a dikah ngai ila. Robert Reid-a sawi dan chuan Tezpur-a an tan lai hian Assam Chief Commissioner Quinton-a khan Mizo lal an man te hrem dan tur a ngaihtuah a. Regulation III of 1818 ṭanchhana kum 10 chhung lung in tang tura hrem turin thurawn pek a ni a. Dan hre mite thurawn pek chu dik ber lo deuhin a hre na a, a aia ṭha zawk a hriat mai loh avangin chutiang chuan Quinton-a chuan thutlukna a siam ta a, Hazaribagh-ah a thawn ta a ni. Quinton-a chuan kum tam tak chhung tan botir kha chu ṭha a ti a, Mizoram aṭanga hla lutuk lo Hazaribagh central jail-a an tan reng chuan tlan chhuaha an rama haw leh te an tum ang tih a hlau a ni. Chuvangin an tlan chhuah theih hlauh pawha haw ngaihna an hriat phak lohna hmun Andaman thliarkara tantir emaw, hmun dang Mizoram aṭanga hla taka tantir vang vang kha Quinton-a chuan ṭha a ti niawmin Reid-a hian a ziak a ni. Assam Chief Commissioner Quinton-a hian Kalkhama te unau hremna thu ngaihtuahin thutlukna a siam zo chauh a, March ni 23-ah Manipur lal fapate hel avanga ram a buai khan inremna siampuia ro rel tura Imphal-a a han kal chu an lo man a, an thah hnuah an ruang chu an chan sawm vek a ni, kan tih tawh kha.

Quinton-an Mizo lalte Andaman thliarkara tang bo vang vang tura a duh kha a awm viau mai. British laka helte an lo tantir tawh ṭhin avang te, British-in Mizoram tihluihnaa a awp ṭantirh laia an tana mi hlauhawm leh hnawksak ber berte an nih avangin Kalkhama te unau kha an dam chhungin Mizoramah let leh tawh lo se a duh a ni. Chutianga khung bona ṭha ber chu Andaman thliarkar hi niin a hria a ni. Andaman thliarkara lung in hmingthang takah hian Mizote pawh eng emaw zat an lo tang tawh a, thih thlenga tang pawh an lo awm tawh niin ṭhenkhatin an ziak a. Andaman thliarkara lung in hmingthang takah hian politik thila an mante, mi hlauhawm zual leh British dodaltute an lo tantir tawh ṭhin a, tuifinriatin a hual chhuah vek thliarkara awm a nih avangin tlan chhuah ngaihna a awm lo. Mi tangte chu khung hranpa pawh an ngai lo va, an duh duhnaah an vak vel thei a, a vengtute zawk kha an inhung a ni. Kum 1858-ah khan politik thila an man mi 200 zet an lo tantir tawh a. Kum 1906 lamah khan in ṭha tak cellular jail kan tih tak hi an sa ta a ni. He lung in, Mizote lalte pawh an lo zu tan tawhna chanchin hi a rem leh hun dangah kan la sawi ang.

Kan historian hmasa Liangkhaia khan, “Kalkhama leh Lianphunga chu a kum leh Sept. 1891-ah chuan an lungngai an awk hlum ta mai a”, tiin a lo ziak a, a mak hle mai. Kan history ziaktu lian ber B. Lalthangliana pawhin Robert Reid-a te, Liangkhaia te, R. Vanlawma leh Mizo leh Vai chanchinbuin an inawkhlum tiin an ziak a ti a, chu chu a pawm ve niin a lang a. Lal huaisen pahnih Hazaribagh lung ina zu inawhhlum ngawt mai chu a awihawm loh hle mai. Isaac Zoliana erawh chuan kum 1891 September ni 11-ah an khaihlum a ti thung a. “Hazaribagh central prison-ah hian an unau thum, Lianphunga leh Kalkhama leh Thanghulha te chu an tang ta a. Kum 10 tang tura rem mai hi an duhtawk lo va. An chungchanga thu tawp chu Assam Chief Commissioner kuta awm a ni a. Hun rei tak an awm hmain Assam Chief Commissioner thu tawp chu a lo thleng ta a. Lianphunga leh Kalkhama te unau chu ni khatah a rualin an khaihlum ta a ni”, tiin a ziak. Inawkhlum ni lovin khaihlum an nih thu chu a ziak chiang hle mai. Lalhmachhuana Zofa chuan, “Saphovin tûrin an hrai hlum nia hriat a ni bawk”, tiin a lo ziak ve thung a. Zalen nana British dotu lal huaisen pahnihte hian British sipai chakzia hre chunga Mizoram zalen nana do ngam kha an ni a. Hnam mawl mi tlemtein ni tla seng lova roreltu British an han do ngam kha an tan chuan a zahthlak a, Aizawl leh Changsil kulh an dang char thei te kha mualpho thlak an ti hle. Chubakah Bawrhsap hmasa ber Hmaireka an kahhlum hnua Aizawl leh Changsil kulh chhanchhuak tura Silchar aṭanga sipai rual lo thawk hotupa Lt. Swinton-a an lo kahhlum avangin an thinrim em mai a, lal huaisen pahnih Kalkhama leh Lianphunga hi an khaihlum ti ila, pawm a nuam thei awm e. British-in Mizo an khaihlum hmasak ber an ni ang. Tûra hraihlum erawh hi chu kan pi leh puten titia an lo sawi ve dan pakhatah ngai ila a ṭha awm e.

British sawrkarin Kalkhama leh Lianphunga hi chu an khuaa let tir leh chi niin an hre lo va, an dam chhungin British tana mi hnawksak an nih reng tawh dawn avangin lung ina an tan lai hian tihhlum law law kha an duh niin a lang. An khaihlum chhan emaw, an chunga hremna an lek tak chiah kha hriat chhuah a harsa hle tawh thei a, kan chhui zel ang a, hriat chhuah hun kan la nei a nih chuan sawi leh kan tum dawn nia. Lung ina an khaihlum kha inawkhlumin an thantir a nih a rinawm ta ber mai. Mahni intihhlum nana inkhai hi Mizote hian an la hre ngai lo va, Kalkhama leh Lianphunga te hi mahni intihlum tur khawpa beidawng leh dawihzep chu an ni hauh lovang. Thanghulha erawh chu kum li chuang a tan hnuah kum 1895 khan an chhuahtir ta a ni. Mipui hmuha British sawrkarin Mizo an khaihlum hmasak ber chu Lamsuaka leh Chala an ni a, kum 1900-ah khan Aizawlah khaihlum an ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chuan chhunzawm kan tum ang.