Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Andaman thliarkara Cellular Jail khu
Kar hmasa khan Kalkhama leh Lianphunga Hazaribagh lung ina khaihlum an nih thu kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Andaman thliarkara lung in hmingthang tak cellular jail chungchang kan sawi thung ang.
‘India ram independence sual hmasak ber’ tia India ramin kan sawi tak, Saphovin ‘Sipaite helna’ an tih, kum 1857-a thlengah khan British sipaiten Vai sipai 200 an man chu he Andaman thliarkara Cellular jail an tihah hian kum 1858 March ni 10-ah khan tantir an ni a, Andaman thliarkara lung in tang hmasa ber an ni. He lung inah hian Mizo lal ṭhenkhat an tang ve tawh nia kan sawi thin avangin he lung in chanchin hi kimchang deuha han sawi kan tum a ni.
Atirah chuan Vai sipai 200 an mante kha Andaman thliarkar pakhat Port Blair khaw dai, khawpui hmar chhak lamah hian an tantir a. Lung in an la sak loh avangin thliarkarah chuan an chhuah mai a, tuifinriat hual chhuah vek a nih avangin tlanchhuah tum tan pawh tui hleuh thiam bik tak tan lo chuan tlan chhuah ngaihna a awm lo. An tanna thliarkar aṭanga khawmual hnai ber Port Blair khawpui thleng turin km. 8 vel hleuh ngai a ni a, tu tan mah han hleuh ngam chi a ni lo. Lung in tang te chu thliarkarah chuan an duh duhnaah an vei darh suau suau mai a, a vengtute zawk chu an inhung a. Chutianga a vengtute zawk inkhung ngai ta chu an tan thil buaithlak a lo ni chho va, kum 1893-1906 chhung khan he lung in hmingthang tak Cellular jail an tih hi an sa ta a. Chhawng thum a sang a ni a, he lung in sak dan hi a dangdai khawp mai. Vengtu pakhatin a venbuk sang aṭanga a hmuh vek theihna hmun laili aṭangin thla an tih mai, inchen lo vek pasarih a inkhawh chhuak sung a. Tawlailir ke lai tak aṭanga a ke ṭang chhuak sung ang hi a ni ber mai. Thla tia an sawi in sei pui pui chhungah chuan pindan tin mai, cell an tih chu a bula tang nena inbiakpawh theih hauh loh tura siam a ni a. Tang lungleng deuh tan pawh mahni suangtuahna nena inkawm reuh reuh bak tih theih an nei lo. Chaw ei tura koh chhuah khawm awm si lo, hna thawk tura an koh chhuah pawhin inbiak leh titihona neih an phal lo va, politik thila tang an nih hlawm avangin an inbiak kha an khap bur mai a ni.
Tui hual vel vek lung in a nih bakah tangte hi an chhungte leh an ṭhiante nena inhmu ngai reng reng tawh lo tura thawn bo vang vang an ni a. An thawn bona lah hi India ram khawmual chhungah pawh ni lo, khawmual pawnah tuifinriata thui tak lawnga kal ngai, tuipui hlauhawm tak kal tlang ngai a ni a. An tanna thliarkar lah chu kan sawi tawh ang khan khawvel danga thawn bo ni mai awm a ni bawk lah tak a, chuvangin a hming lemah Kalapani jail tiin Vaiho chuan an lo sawi ṭhin a ni. He lung ina tan hi a rapthlak em avangin khaihlum dawtah chuan inhremna rapthlak ber niin an sawi. Chutiang taka lung ina tangte nasa taka taksa leh rilru hremna hmun a nih avangin Mahatma Gandhi-a leh Rabindranath Tagore-a te khan he lung in rapthlak hi tihtawp ni se, tiin British sawrkar an nawr a. A tawpah chuan he lung in rapthlak Cellular jail, Kalapani jail tia sawi bawk chu kum 1939-ah an lo titawp ta a ni.
He lung in kaihhnawiha Andaman thliarkara thil thleng ngaihnawm danglam tak pahnih han sawi zawm ila. He thliarkarah hian India rama British sawrkar hotulu ber Lord Mayo kha vihhlum a ni a, kum 1872 February thla khan Andaman and Nicobar thliarkar tlawhin a zin a. Ni 8-ah chuan thliarkara sawrkarin hma lak a tum dan te a endik zawh chuan chawl hahdam turin Mount Harriet Nature Park-ah chuan a nupui nen tlai ni tla an thlir a. Zan dar 7-ah Lord Mayo te nupa chu an lawng panin an kal a, vengtu sipaiin an zui reng lai chuan Sher Ali Afridi chu kawng sir thimtham aṭangin chemte vilik chungin a lo zuang chhuak a, Lord Mayo-a chu a rawn zuan a, a nghawngah a vit ta hrawih mai a. Kawng sirah a tla liam a, a thlang tuipuiah chuan a tla lut ta bawrh mai a. A vengtu 12 te chuan Afridi chu an man nghal a, Lord Mayo-a chu tui ata an la chhuak a, tlan hlirin lawng panin an zawn a, mahse a thi a chhuah hnem luat avangin a thi ta nghal a ni.
Sher Ali Afridi-a hi Punjab police mi a ni a, police fel tak leh zam ṭha tak, thawh that avanga lawmman pawh lo dawng tawh a ni a. A nungchang a that avangin Sapho khan an ngaina hle a, police officer-te khan an fate hruai vel leh vengtu atan pawh an duh hlawm hle a ni awm e. An chhungkaw buainaah a pianpeng unau Hydur-a an tih chu a that a, kum 1867 April ni 2 khan thi tura a chungthu rel a ni a, a nungchang a lo that tawh ṭhin avangin dam chhunga lung in tang turin an rel leh ta zawk a ni. Andaman thliarkarah pawh a tan tirh aṭangin a nungchang ṭhat avangin avangin Port Blair khawpuiah lumettuah a ṭan an phalsak a, chutih lai chuan Lord Mayo-a hian a rawn tlawh ta a ni.
Khatih lai tak khan Mizorama vailian hmasa ber (Lushai Epedition 17871-1872) kan tih kha ṭhuang hnihin an lo lut kha a ni a, chhim vailian kan tih mai General Brownlow-a hova lo thawk zingah Thangliana (T.H. Lewin) kha Civil officer a lo thawk ve a nih kha. He vailian hi Lord Mayo-a ruahman a ni a, a duh ang ngeiin Kum 1872 February ni 19-ah Mizo lalte leh British-in Thenzawlah inremna sa ui tan an tan a, ruai an ṭheh mup mup a. A tuk leh mai February ni 21-ah thirhrui a lo thleng a, Andaman thliarkara lung in tlawha Viceroy Lord Mayo-a zin chu damchhung lung in tang tur mi pakhatin chemtein Lord Mayo-a chu a lo vih hlum thu an dawng a ni. Thangliana tan chu thu zet chu thu lungchhiatthlak a ni bik a. A chhan chu Vailianin an hna an zawh a, an kir leh hnua a kaisanna leh hmun ṭha leh hrisel zawka insawn te, chawimawina sang Star of India dawng ngei tura lo tiamtu chu Lord Mayo-a hi a ni a. A ni ber a thih si chuan chung a beiseite chu eng chen nge hlawhtling ang tih pawh hriat a ni ta lo, tiin a inngaihtuah nasa hle a ni. Lord Mayo-a thih hma lawk hian thirhruiin General Brownlow-a chu a hlawhtlinnaah lawmthu a rawn thawn an dawng zo chauh a ni a. Chutia a thih thu an hre leh ta mai chu Thenzawla Brirish sipai riahbukte chu an ngui nghuai a ni.
Pakhat han sawi leh ila. Kum 1942-ah Indopui 2-na vang lai takah khan Japan-in Andaman thliarkar chu a lak tak avangin lung in tangte pawh British mi, indo avanga tang (prisoner of war, pow) an lo chang zo ta a. Kum 1945 thlengin Japan-in an awp a, lung in tang ṭhenkhat chu British tantir an ni chungin British lam ṭang nia rinhleh chu an that nual a ni awm e. Chutia Indopui pahnihna a kal mup mup lai chuan Japan chuan an lamṭang Indian National Army (INA) hotupa Subhas Chandra Bose-a kutah Andaman thliarkar pumpui chu a hlan ta a. Subhash Chandra Bose-a chuan a vawi khat nan Port Blair khawpuia Gymkhana ground-ah chuan Indian National Flag a zar phe ta hlap hlap mai a. INA General AD Loganathan-a chu Andaman thliarkar Governor-ah a ruat a, an sawrkar thar Azad Hind Government chu Government in exile mai ni lovin, British awpna hnuai aṭanga zalen ram a lo ni ta a ni. British-in India ram an awp hnua independent hmasa ber a lo ni ta a ni. Amaherawhchu, kum 1945-ah Japan a tlawm a, British lam ṭangrual pawlte hnenah a inpek aṭanga thla khat hnuah Andaman thliarkar pawh chu British hnena a pek let leh tak avangin British laka zalen tawh thliarkara kum 3 chhung emaw India flag lo inzar phe vat vat tawh chu lak thlak a lo ngai leh ta a. British hnuaiah an kun leh ta a ni.
India ram chu kum 1947-a British laka a zalen leh tak hnu chuan he lung in hi tihchhiat ṭhen a ni a, mi tam takin British sawrkarin a dotute hremna rapthlak a pekna lung in chu ti chhe lo va mi hmuha awm zel tura sawrkar an nawr avangin an tichhe zo vek ta lo va. Kum 1963-ah khan he Cellular jail hung chhungah hian Govind Ballabh Pant Hosital din a ni a, khum 500 emaw zet awmna damdawi in lian tak a lo ni ta a. Tunah chuan he cellular jail hlui hi a nihna ang anga INTACH hovin an vawn ṭhat avangin khualzin hiptu a lo ni ta a, tlai lamah rimawi leh hmuhnawm chhuah nan an hmang ta a ni.
Andaman thliarkara cellular jail-ah hi Mizo lalte pawh an lo tang ve tawh niin kan pi leh puten an lo sawi ṭhin a, chu mi chungchang chu, Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chuan chhunzawm kan tum ang.