Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Andaman thliarkara Cellular Jail-a Mizo tang tawhte

Kar hmasa khan Andaman thliarkara lung in hmingthang tak chungchang kan sawi tawh a, tun ṭumah chuan Mizote an lo tang tawh ni awma kan lo sawi ṭhin dan kan sawi thung ang.

Zakapa Fanai (Pakhup), Khawhri lal chu Andaman Jail-ah thih thlengin a tang, tiin internet-ah kan hmu a. (https://misual.life/2011/06/08...) A ziaktu hian TuiSialA a inti a, a hming lem a ni awm e. He a thuziak tho hi lachhawngin Hnam Sakhua blog-ah chuan Zakapa chu Andaman thliarkarah thih thlengin a tang a ti bawk a.(http://hnamsakhua.blogspot.com...).

Zakapa Fanai hi Khawhri lal a ni a, kum 1891-ah Lunglei Bawrhsap hmasa ber Marlianan (C. S. Murray) khua a fannaa Zakapa khuaah hmeichhe mutpui tur a phut avangin buaina lian tak a chhuak a. Zakapa khuaten British sipaite an beihnaah Marliana chu a tlanchhia a, Zakapan vahchapa a um chiam tak kha a ni. An thubuai kal zel chu Calcutta-ah an thu an rel a, Zakapa chu thiam changin an chhuah a, a lal zui leh ta zel a. Andaman thliarkarah lung in a tang lo.

Andaman thliarkara lung inah Zakapa a tang titu pahnih kan sawi te hian Aikunga Fanai hi a tang bawk niin an sawi ve ve a. Chulovah chuan India ram independent kum 75-na lawmna kal zela an thuziak Unsung Heroes Detail-Paying tribute to India’s freedom fighters tihah pawh Aikunga Fanai hi Andaman thliarkarah a tang tiin an ziak ve bawk. Aikunga hi Denlung lal Ropuiliani pasalṭha a ni a, chhungtinin British laka chhiah an chawi ta chu Ropuiliani khan a pawm thei lo va, a pasalthate chu British do turin leh an thu awih lo turin a fuih a ni awm e. Aikunga Fanai leh a hoten British inkulhna te an bei a, Sap thu awih duh lovin an hel ta zel a. Aikunga chu an man a, a chungthu an rel a, Andaman thliarkarah lung in an tantir ta a, lung in chhungah chuan a thi ta a ni, tiin an ziak. (https://amritmahotsav.nic.in/u...).

Dokulha hi Andaman thliarkara cellular jail-ah dam chhungin a tang tih hi kan lo sawi ṭhin reng a ni a. Kum 1888 ah Dokulha leh a unaupa Hausata chuan an khuate hruaiin an rammu a, Lt. John Stewart-a, khatih laia survey pawla an hotupa lu chu 3rd February ah an la a, an thiltih hian British sawrkar a ti thinrim hle, Hausata leh a unaupa Dokulha hrem tur hian kum 1889 khan an rawn kal a, hei hi Vailian vawi hnihna kha a ni. An hotupa chu Brig. Gen. Tregear a ni a, sipai 200 in Lungtian khua an rawn thleng a ni. Dokulha a tlan bo avang leh Hausata a lo boral tawh avangin a thlan atangin silai leh Stewart-a pistol chu an phawrh leh a ni. Kum 1891-ah Tarmita (J. Shakespear) chu Lungleia Bawrhsap a rawn nih khan Capt. Hutchinson-a chu Dokulha man turin a tir a, Fungkah khuaah man a ni. Engemaw chen Lungleia tantir anih hnuin Hazaribagh Jail-ah thawn a ni. Jail atanga a rawn chhuah hnu hian Fungkah khuaah hian khuang a chawi leh ngat a, Chumi hnuah hian Muslim puithiam a thah avangin man a ni leh a, Andaman thliarkar lamah tan tir a ni ta a.

Titiah chuan Andaman-a a tan lai hian sakei kawlh zet mai nen kawnglaiah intawkin an in melh ren rawn a, sakei chuan kawng kianin a ṭinsan ta a ni. Andaman a tan hun a zawha chhuah a nih dawnah kutsil nan tiin tang vengtu pakhat a thah leh avangin dam chhunga tang tura tih a ni a, a thih thlengin a tang ta a ni. (https://misual.life/2011/05/29...).

Amritmahotsav.nic.in-a Dokulha chanchin a ziah dan ve thungah chuan Mizo ni lo Rahsi te khan kuliah khuaa mite kha an chhawr ve thin a, an hnial ngam si lo va. Ar leh buhfai te, thlai leh lova an tharte kha an duh duh an phut thin a ni awm e. Khaw mite ning chuan Dokulha leh a ṭhian pakhat chu Rahsite dah ṭha turin an ngen a. Dokulha te chuan Rahsi pakhat an lo lambun a, an that ta a. An man a, Dokulha chu Tezpur lung ina mi â dahnaah an tantir a. A hnuah Andaman thliarkarah an sawn a. A tan hun a zawh chuan an chhuah rualin British mi a that leh a, a thih thlengin a tang ta niin an ziak. Liantlunga Chinzah lehkhabu ziah Senhri Par tih buah chuan Dokulhan a tan hun tawpa a lo chhuah hian ‘kut sil nan’ tiin tang vengtu pakhat chu a vaw hlum a, dam chhungin a tan phah ta a ni, tiin a ziak. Hei hi kan pi leh pute sawi ṭhin dan pawh a ni.

Eng tik kum nge ka hre ta mai lo, Govt. High school field-a Book Fair a awm ṭum khan Bengali Professor pakhat ka kawm a. A thu min hrilh chu mak ka ti hle mai. “Andaman thliarkara cellular jail-a tang Dokulha kha dam chhunga a tang a ni lo va, a tan hun a zawh chuan Port Blair-ah a lo chhuak a, a hnu zelah Andaman mi nupuiah a nei a, a thlahte pawh tun thlengin an la awm”, tiin min hrilh tlat mai. “I zawn chhuah duh chuan ka pui thei ang che”, min la ti nghe nghe a ni.

Hnawncheuva hi Andaman thliarkara lung in tang kan hriat leh chu a ni a, Dokhara khua Hnahthial pasalṭha hmingthang a ni. Tomz-in kum 2018, September ni 26-ah Times of Mizoram-a Pasalṭha Hnawncheuva chanchin a ziah hi ka rawn sawi dawn a ni. British-in min awp ṭantirh lai khan Lungleiah Tarmita kha a rawn Bawrhsap a. Chutia sawrkar a indin veleh chuan chhiahkhawntu Rahsi a lo kal a, artui, ar, buhfai leh thil dangte khawn tur a nih thu a rawn sawi ta fo mai a. Lalnu Ropuiliani chuan a ning ta hle mai a, “He Rahsi pa hi ka ning tawh em mai, pasalṭha chet a hun tawh alawm le”, a ti hial a ni awm e. Chu Chaprasi pa chu Satinkhara a ni a, Tuikuk a ni a, Tripura lam mi a ni. Vawi khat chu Dokhara khua Hnahthialah khawntesep khawnin a lo lang leh a, Dokhara chuan chhiah lo pek chu tlawmah a la a, a pe hreh hle mai a. A pizawn Ropuilianin a nin em avangin Rahsi pawh chu a haw ve hlur tawh a, Sawrkar chu ngam lo mah se, Rahsi tal chu dahthat mai a rilruk ta a ni. “Pasalṭha chet hun niin ka hria”, tiin Hnawncheuva chu a hrilh a, Hnawncheuva rilru a khawih ta hle a ni. Chuachhapah Hnawncheuva arpachal chu Rahsi chuan a laksak bawk a, hreh takin a lo pe a. Atuk khaw var veleh a insiam sawk sawk a, chempui a ak a, silai a pu a, Hnahthial khaw chhim lam kawtchhuah Nau hruai kawnah Rahsi pa chu a lo nghak a. Rahsi pa lo thlen chuan a awmah a kap a, a lu a la nghal a, Lal Dokhara chu a han hrilh ta a. Dokhara chuan sawrkar chu a hlau leh si hle mai a, Hnawncheuva chu a pu te khaw lam Lungtianah emaw Sangauah emaw tlan bo rih mai turin a rawn a, Lal chuan thil awm dan chu Bawrhsapah a thlen tur thu a hrilh ta a ni.

Bawrhsap hnenah Hnawncheuvan Satinkhara a thah thu leh a nun atan a hlauhawma a hriat avanga a tlan bo tir thu a va thlen a, sawrkarin sipai sawmli rual zet tirin an zawng ta nghal a. Thla thum an zawn hnuah pawh an hmuh zawh loh avangin Dokhara chu Bawrhsapin a ko va, a hnena a hruai loh chuan Hnawncheuva ai dam chhung lung ina khungah leh a lalna tihtawpsakah a vau ta a. Dokhara chuan a upate nen an inrawn hnuah Hnawncheuva chu an kohtir ta a, Hnawncheuva lo thlen chuan thil awmzia a lo hrilh vek a. Hnawncheuva chuan, “Mipain rui lo hai lova kan tih a ni a, lal leh a khua leh tuiten an tawrh ai chuan a nih nih ka ni mai ang chu”, tiin a inpe ta a ni. Andaman thliarkarah kum 19 chhung zet a zu tang a, a huaisen avangin tumahin an tibuai ngam lo an ti. Kum tam tak a tan hnuah chuan tang hnathawkho vengtuah te a ṭang a, tang dangte aia dinhmun sang zawkah a awm ta zel a ni. Kum 1893-a an man kha a ni a, kum 1912-ah a lo chhuak a, Dokhara khua, Ṭawipuiah a lo let leh a ni. Dokhara Hnahthiala a lal laia man a ni a, Ṭawipuia a insuan hnuah a lo chhuak tihna a nih chu. Kum 1938 January ni 25 khan kum 80 chuang miin a thi ta a ni.

Andaman thliarkara cellular jail-a Mizo tang tawhte chu keini lam chuan kan sawi tak ang hi kan hriat dan a ni a. Kan ṭhianpa, chanchinbu lama kan mi chhuanvawr H.C. Vanlalruata hian kum 2019 December thla khan a zu tlawh tawh a, Lung in tang tawhte list-ah Mizo hming pakhat mah a hmuh loh thu min hrilh a. Ka ṭhian ṭha Lalzuahliana, Apex bank hotu ber, pensawn ta hian kum 2018 khan he lungin hi a lo zu tlawh tawh bawk a. Ka chah uluk em avangin tang tawhte hming list chu a en uluk hle a ni awm e, chu mai ni lovin chuta an hotu chu lung in tang tawhte chanchin ka zawh zui theih nan a email address pawh min rawn hawn a. Ka zu zawhchian pawhin a ngaihna an hre lo hle mai a. Andaman thliarkara Mizo awmte Facebook aṭangin ka zawt bawk a, tun thlengin cellular jail lam official document kan la dawng thei rih lo.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chuan chhunzawm kan tum ang.