Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 119 Mizorama khaihlum hmasak ber Lamsuaka leh Chala
Kar hmasa khan Andaman thliarkara Mizo lo tang tawhte kan sawi kha a ni a, Mizo zinga khaihlum hmasak berte chu Zalen nana British dotu Khamliana leh Lianphunga an ni tih kan sawi tawh bawk a, anni kha Hazaribagh-ah an khaihlum a nih kha. Tun ṭumah chuan Mizorama khaihlum hmasak ber Lamsuaka leh Chala chanchin sawi kan tum a ni.
Mizoramah hian inkhaihlum hi kan hre ngai lo hle a, dawizepnaah kan ngai a ni awm e. Nunna hlu tak mahnia inlak ngawt mai chu kan rilru leh thinlunga kan pawm theih loh zawng tak a ni ang e. Mizo chauh pawh kan lo ni lo va, khawvel ngaihah pawh mahni nunna laa inkhaihlum hi dawihzep lan chhuahna pakhat chu niin an lo ngai zel mai.
Inhremna nana inkhaihlum hi Britain-ah khuan kum zabi 5-na lai khan Anglo Saxon-ho khan an lo hmang ṭan tawh a ni awm e. Anglo Saxon-ho tih hi kan sawi fo va, han sawi belh hlek ila. An ṭobul chu German hnam pakhat an ni a, hnampui tak chu an ni awm lo ve. Thlahpawlh an ni a, Britannica encyclopedia sawi dan chuan Rom sawrkar a tluk chhiat ṭan laia England runa awm zui ta German hnam pakhat te, Britain-a Celtic hnam lo awmsa te, England runtu Viking leh Danish-hote nena inthlahpawlh chuat an ni. An inthlahpawlhna hmun chu England a ni a, Mizorama Sailo lal hrang hrangin tlang hrang hrangah khua an nei ang deuh khan England ramah khuan lalna hmun hrang hrang neiin an khawsa a. Kum 600 emaw lai England-ah khuan ro an rel a ni.
Chung Anglo Saxon-ho chuan an hmelhma an man emaw, thil sual lian tak tite hrem nan an khaihlum ṭhin a, Europe khawmualpuia a ching hmasa ber an ni awm e. Ṭhenkhat sawi dan chuan Iran-ah khuan inkhaihlum hi an ching hmasa ber a, chutih lai chuan Iran hming hi a la piang lo va, Persia ram kan tih kha an ni ṭhin a, kum B.C. 587 laia Judate sala hruaitu Babulon-hote rawn hneh a, an ram awp zuitute kha an ni. Babulon sala tang Judate kha Persia lalte hnuaiah chuan an tang zui ta zel a, Zawlnei Nehemia hova Jerusalem din thar leh phalsaktu pawh Persia lal Cyrus the Great an tih kha a ni a, Mizo chuan lal Kura kan tih kha a ni. Lal Kura hun lai emaw, a hnu deuhah emaw inkhaihlum hi an lo ching ṭan a nihawm chu.
Khawvel history-a chiang taka an khaihlum, an chhinchhiah chu Thomas Granger-a a ni a, rawlthar kum 17 mi emaw lek a ni a. USA-ah khuan kum 1642, September ni 8-ah khaihlum a ni a, an khaihlum chhan chu a ran vulh nen mipat hmeichhiatna a hmang ṭhin a. Sazupui te, bawng te, kel te, beram te, leh sai ar te a lo hmanpui tawh vangin an khaihlum a ni. Hmeichhia an khaihlum hmasak an chhinchhiah chian chu Mary Elizabeth Jenkins Surratt-i a ni a, kum 1865-a US President Abraham Lincoln-a thahnaah khan a lo inhnamhnawih ve vang a ni an ti. India ram British laka a indan hnua an khaihlum hmasak ber thung chu tual a thah avanga thubuai nei Raghuraj Singh-a a ni a, kum 1947, September ni 9-ah Jabalpur Central Jail-ah khaihlum a ni. Vai hmeichhia an khaihlum hmasak ber thung chu Rattan Bai Jain-i a ni a, kum 1955 January ni 3-ah Tihar jail-ah khaihkum a ni a, hmeichhe naupang pathum tûra a hraihlum avanga khaihlum a ni.
Mizo zinga khaihlum hmasak berte chu Kalkhama Sentlang lal leh Lianphunga Lungtian lal an ni a, kum 1890-a British-in Mizoram an rawn awp tirha Zalen nana British an do avangin kum 1891 September ni 11-ah Hazaribagh jail-ah khaihlum an ni. Mizoram chhunga khaihlum hmasak berte chu Lamsuaka leh Chala te an ni a, kum 1900 khan Aizawlah khaihlum an ni.
Kum 1900 tir lam kha a ni awm e, Thangtinzova Paite leh a ṭhian pahnih chu thimal zuarin Hangbela khua Thingtlubuan an tlawh a (Chhim Lalbura khua tia sawi an awm bawk). Sabual khaw pasalṭha leh lal upa Lamsuaka chuan a ṭhiante pahnih Chala leh Thatkhama hnenah, “He Paite sumdawngho hi daiah kalpui ila, that ila, an thi zawrh hi i laksak vek ang u,” tiin a sawm a. Chala te pahnih chuan an remti a. (Thatkhama hi Taikhama tih leh Aihranga tia sawi an awm bawk).
An phiar lawk angin tum an insem a, Paite pathumte nen chuan khaw daiah an inzui chhuak ta a. Daipawnah chuan Lamsuakan, “Ti teh u, chem i inthleng teh ang u,” a han ti a. Paiteho chuan an chem an pek veleh an ruahman lawk angin Lamsuaka leh Thatkama chuan an tum an that ve ve a, Chala chuan a tum a chhuah ta a. Chala mi chhuah chu a tlan ta a, Kanghmunah a tlan lut a, tlan zelin Aizawlah sawrkar hnenah thil thlen dan a va sawi ta vek a. Dahrawk Pawite Babu, Beguan Singh-a hovin police-te chuan Thingtlubuan chu an va tlawh a (Pawite Babu an tih chhan hi Pawi anga Sikh mi chhipa sam zial a nih vang a ni a, Dahrawk chu Police Inspector hi a ni). An khaw paho zawng zawng an koh khawm hunah Paite sumdawng an hruai chu a thiante thattu kawk turin an hrilh lawk a. Police ruala kal ve Circle Interpreter Liannawma chuan a laichin pa Thatkhama hnenah chuan, “Hei, in inzep thei dawn lo ve. Kei chuan ka that ve lo va, Lamsuaka leh Chala erawh chuan an tum an that a ni e,” tiin inpuang mai la, nang chu i him ang,” tiin a lo hrilh ru lawk a.
Liannawma thu ang chuan Thatkhama chu a inpuang ta a, Lamsuaka leh Chala te nen chuan an inthurual ngei a, mah se, Lamsuaka leh Chala chuan an tum an thah thu leh ani chuan a tum chu a chhuah thu a puang ta a. Thatkhama a inpuang tih an hriat ve leh Lamsuaka leh Chala chu an tlan bo ta a. Tuikukho khuaah an zuk tlan a, an zingah an an zuk cheng ve ta a. Lamsuaka chu a fimkhur avangin a khawlai lennaah leh a zu chhimnaahte chuan eng lai pawhin inven nan chemte hi a pai ru reng thin a ni an ti.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Lamsuaka leh Chala an man a, an khaihlum dan chu chhunzawm kan tum ang.