Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 120 Lamsuaka leh Chala an khaihlum

Kar hmasa khan Mizorama khaihlum hmasak ber Lamsuaka leh Chala te tualthah thubuaia an neih dan kan sawi a, tun ṭumah chuan an khaihlum dan chanchin sawi kan tum a ni.

Kar hmasa khan Mizo zinga khaihlum hmasak berte chu Kalkhama leh Lianphunga an ni tih kan sawi laiin Kalkhama tih turah Khamliana tia chhut sual palh kan lo nei leh pek a, a zia lo ṭhin ngawt mai. Chhiartute ngaihdam ka dil leh e. Uluk taka lo chhiartuten kan chhut sual palh hi min rawn hrilh hlawm a, ka lawm takzet a ni. Kan sawi tawh ang khan Lamsuaka, Chala leh Thatkhama te khan Paihte sumdawng ṭhi zuar an thah thu kha kan sawi a. Paihte sumdawng an thahna hmun hi Liangkhaia chuan Lalthawma khua Thingtlubuan a ti a, Thanga L. chuan Chhim Lalbura khua Thingtlubuan a ti thung a, C. Lalnunchanga chuan Thingtlubuan hi Hangbela khua niin a ziak bawk. Eng pawh ni se, Thingtlubuan khua chu a chiang a, an lal hi a hre chiang kan awm chuan min hrilh thei ula, kan chanchin chiang zawkin kan zirho zel dawn a ni. Paihte sumdawng pahnih thattute pawh hi Lamsuaka leh Chala tiin ṭhenkhatin an ziah laiin ṭhenkhat chuan Lamsuaka leh Thatkhama an ti thung a, Thanga sawi dan chuan Lamsuaka leh Thatkhama te chuan an bitum an that ve ve a, Chala erawh chuan a tum chu a chhuah a, chumi tlanchhia chuan Aizawlah sawrkarah thil thlen dan a va sawi ta vek a, Vai Pawi Babu Baguan Singh-a hovin Lamsuaka te man turin Thingtlubuan an rawn pan ta a, an zinga lo kal ve C.I. Liannawma chuan Thatkhama chu a laichin hnai a nih avangin Lamsuaka leh Chala te chuan an bitum an that a, ani chuan a tum chu a chhuah ta a ni, tia inpuang turin a hrilh a, a hrilh ang chuan a puang ta a, tiin a ziak a. C. Lalnunchanga chuan Lamsuaka leh Chalan an bitum an that ve ve a, Thatkhama erawh chu a tha a khur a, a bitum chu a sat ngam ve lo va, a chhuah ta, niin a ziak. Sawi dan chi hrang awm mah se, khaihlum tak chu Lamsuaka leh Chala an nih avangin anni pahnih hi tualthattu chu an ni tih a chiang awm e.

Thingtlubuana Paihte sumdawng an thah dan chu police hovin an zu enfiah a, paho chu an dawp vel a, ruang pahnih chu Aizawlah an zawn tir a. Bawrhsapin a dawp chhung chu Thingtlubuan lal leh an khaw paho chu a hreng a, an lal hian Lamsuaka te chu an khua aṭanga tlan bo tura a rawn thu te engkim a hrilh vek a. Bawrhsap chuan paho chu a chhuah ta a, Chala leh Thatkhama chu an man dan tumahin an sawi kan hre lo va, an man ta thuai a niawm e.

Lamsuaka erawh chu a tlanchhia a, Thingtlubuan aṭangin khaw thlang lamah Tuikuk khuaah a zu chhuk a, a awm ve ta reng a. A zu chhukna hi Rengram Sakhan tlang niin an sawi a, Tuikuk khaw hming hi sawi lan a awm lo. Muang tawka a inhriat loh avangin a khawlai lennaah leh a zu chhimnaahte chuan eng lai pawhin inven nan chemte hi a pai ru reng thin a ni an ti. Favang a lo thleng a, Lamsuaka awmna chu sawrkarin a hre chhuak ta a, man turin Vai Pawi Dahrawk leh police-ho chu an thawk chhuak leh ta a. Dahrawk pa chu Mizo cheiin a inchei a, a hrum chu Mizo tih dan angin a tukkhum lamah a zial sawn a. Tuikuk khuaa tlangval pali chu kuhva kentirin a kheh nan Lamsuaka chemte chu dil turin an hrilh a. Kuhva kheh nana chemte a pek veleh an bei thut a, an bawhbeh rualin police-te chu an ko chul a. Chutiang chuan an man ta a ni, tia ziak an awm laiin ziaktu dang chuan, “Lamsuaka hi zu inpuiah sawm ula; a chemte laksak ula, mi pathum velin in bawhthlu ang a, chu veleh min rawn au ang che u,” tiin a hrilh lawk, tiin. A eng zawk pawh ni se, Lamsuaka chu an vaiin an bawh rawn a, Police chu an au va, an man ta a ni.

An chungchang thu chu Bawrhsapin a rel ta a. Thatkhama chu damchhung lung in tang turin a ti a, Lamsuaka leh Chala chu khaihlum turin a ti ta a ni. “He mite hi tualthat tak meuh an ni a, hetiang hi he ramah hian a la awm ngai lo va. Hei hi a hmasa ber a ni a, tun hnua miten an rawn chin zui ngam loh nan, danin a na thei ang berin an chungthu a rel a, an awkhlum tur a ni,” tiin Bawrhsap chuan a tlip a ni. Bawrhsap thu chu nemnghet turin Assam Chief Commissioner hnenah lehkha an thawn a. Chief Commissioner thu lo thlen hma, an lo nghah chhung chuan Zosaptharan Pathian thu an hnenah hrilh a dil a, an phal sak a. Hetih laia Bawrhsap hi Kawlsap, Major H.W.G Cole-a kha a ni a, Changsil kulh hotu a nih laia kum 1890 September thlaa Suakpuilala fatehovin Zalen nana British do runpui an thlak ṭuma Bawrhsap hmasa ber Hmaireka thi tur lo bawihsawmtu kha a ni. Hetih laia Chief Commissioner of Assam chu Sir Henry John Stedman Cotton kha a ni a, kum 1896-1902 chhung a ṭang a. India hmarchhaka college awm hmasa ber Cotton college, Gauhati-ah kum 1901 khan a hova din a ni.

Thanga sawi dan chuan, “Chief Commissioner thu a lo thlen hmaa an lo nghah chhung chuan Zosapthara’n Pathian thu an hnenah hrilh a dil a, an phal sak a. Hapta khat lai chu Zosapthara nen chuan an hnena Pathian thu hril turin tlai tin kan leng dun thin a ni. Tlai khat chu Dahrawk Babu kan tawk a, ‘Naktukah khaihlum an ni dawn,’ tiin thu min hrilh ta a. Tanin kan va thleng chu, Lamsuakate ripah chuan chhangte, vawksate, artuite, eitur tuihnai tam tak an lo dah khat dul mai a. Lamsuaka chuan, ‘Nauva, i duh duh kha ei rawh’ min lo ti a. Mahse, kei chuan engmah chu ka ei duh lo va. An awmna pindana kan ṭhutna aṭang chuan tukverh awngah hian an khaihlumna tur an siam vel chu ka hmu thei a. Lamsuaka awmnaa kan awm lai chuan Bawrhsap leh Sap Sanga chu an lo kal a; thirtlawn kawngkhar awngah chuan an rawn bih a.

“Lamsuaka chu Pathian thu kan hrilh a, Isua an khenbeh lai a, a dinglama misual pakhat an khenbehina, ‘Isu, i ram i thlen hunah kei mi hre reng ang che,’ a tih a, Isuan, ‘Tih tak meuhvin ka hrilh a che; vawiin ni ngeiah ka hnenah paradis-ah i awm ve ang,’ a tih thu kha ka hrilh a. Kan nunna a la tawp hma chuan thih dawn ṭep pawhin kan sim hman phawt chuan Pathianin min la ngaidam thei zel a ni”, tiin thu ka sawi a.

“Lamsuaka chuan, ‘A ni e, kan at vangin thil kan lo ti sual ta a, Pathian leh sawrkarin min ngaidam ang chu,’ a ti a. Kei chuan, ‘Sawrkar ngaihdamna tur chuan a tlai lu tawh pawh a ni thei a; Pathian ngaihdamna tur erawh chuan a la tlai lo ve,’ ka ti a. Zosapthara chuan, ‘ I ṭawngṭai ang u’ a ti a; Lamsuaka chuan, ‘Ṭawngtai rawh u, kei pawh ka ṭawngtai ve ang e a,’ a ti a. Zosapthara ṭawngtai zawh chuan a ṭawngtai ve ta a. Heng Lamsuaka hun hnuhnung ber ka hmuh aṭang hian ka han dawn kir lehin, tun thleng hian Lamsuaka hi chhandam a nih ka la ring reng a ni. A chhungte dam an la awm chuan ka ngaihdan hi min ṭawmpui se, ngaihṭha takin lo awm se, ka duh a ni.

“Lamsuaka hi an khaw pasalṭha a ni reng a, a pasalṭha tak tak niin ka hria. Chuvangin thi tura an tih hnu pawh chuan zam hmel leh hlau hmel a put lai reng reng hi ka hmu lo va, hamhaih hlek lovin a awm ngaiin a awm a, aw fel tluang ṭha tak hian a ṭawng reng bawk a. Huaisen leh dawihzep kar chu a lo hla hle mai. An khaihlum lai rawn en turin paruana khawtin khawtinah an theh darh chiam a. An khaihlum lai entu mipui tling khawm chuan police thana leh PWD Godown tlang pang saw an khat vek a ni. An khaihlumna hmun hi tuna Millennium Center chhak ko, Savation Army hmun lai saw niin an sawi.

“A hun a lo thleng ta, Lamsuaka te chu mit tuam leh hnungkhirhin an rawn kai chhuak a. Hrui valh an han awrhtir lai chuan Lamsuaka chuan, ‘Hei kan at vangin thihna khawp thil kan lo tisual ta a; tun hnuah chuan tumahin rawn ching ve hlek suh ang che u,’ tiin entu mipuite chu a zilh a; Lazar ban anga thing khampheiah hian awhhlumna tur chu an suih a. Ban kak inkarah chuan lei an lai khuar a, a khuar zawnah chuan ṭhutthleng sei ang hi thingphek an dawh a, dawhkanah chuan Lamsuakate pahnih chu an dintir a. A darkar rik veleh an dinna thingphek chu an pheh sak a, khuarkhuruma tla thla tur chu, Lamsuaka chu a tlak sual a, khur kovah chuan awk mar lo chuan a ding ta chat mai a. Khur kova a ding lai chu Sapsanga chuan tiangin a han hawlh thla leh a, khur chhungah an thi tur chalchang hmel hmuh phak lovah chuan an thi ta a ni”, tiin mita hmutu Thanga hian ngaihnawm takin a ziak a. He Thanga hi ‘Aw Lalpa Chungnung ber kan fak hle a che’ tih phuahtu kha a ni awm e. An khaihlum hun hi sawi an awm lo va, kum 1900 kum tawp October thla vel a ni ang e.

Thatkhama hi chuan a bitum a thah ve loh avangin khaihlum a pumpelh a, Syhlet jail ah kum sawm a tang a. A lo chhuah hnu reilote ah Paihte hovin an that ni a sawi an awm a, a ruang hlawmtu nei lo va a let reng chu Bawrhsap Kawlsap hian a phumtir niin an sawi a, a phumna hmun erawh sawi lan a awm lo.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chhunzawm kan tum ang.