Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 121 - Thil kan tihsual hma khan engah nge chanchinṭha hi min lo hrilh loh ni?
Kar hmasa khan Mizorama khaihlum hmasak ber Lamsuaka leh Chala te chu kum 1900 kumah khaihlum an ni tih kan sawi tawh a, an thurualpui Thatkhama erawh chu Syhlet jail ah kum sawm a tang a. A lo chhuah hnu reilote ah Paihte hovin an that ni a sawi an awm a, a ruang hlawmtu awm lo va let reng chu Bawrhsap Kawlsap hian a phumtir niin an sawi a, a phumna hmun erawh sawi lan a awm lo. C. Lalnunchanga chuan Thatkhama tâng lo chhuak chu in thleng lovin a bo hlen a ti. Thatkhama hi Taikhama ti an awm bawk kan tih tawh kha, a chungchang hi sawi dan a tam a, thudik ber hriat a har tawh a, a tu leh fate la dam an awm chuan han sawi se, a va lawmawm dawn em.
Vawiina kan sawi tum ber chu Zosaptharan Lamsuaka te lung in tang a va tlawh a, Pathian thu a va hrilh chungchang hi a ni a. Hetih laia an lung in hi a hnuah District jail ni zui ta, Millennium Center sak dawna an laih chhiat ta kha a ni a. Kha lung in kha a tirah chuan te tak tê a ni a, kum 1890-a British-in tihluihnaa min awp tirh lai khan lung in hran an siam loh avangin Kalkhama, Lianphunga leh Thanghulha an man pawh khan sipai awmna hmun, tuna sipai canteen awmna lai, sipai bahrik hnuaiah sawn an tantir ve mai a ni. Kum 1900-a Lamsuaka te tanna lung in hi eng tik kuma sak nge kan hre mai rih lo va, kum 1900 hma deuh kha chu a ni ngei ang. Kum 1908-a The Imperial Gazetteer of India chhuakah chuan kum 1901 chhiarpuiah khan Aijal-ah mihring 2325 an awm a, kum khata ruahtui tla chu inches 80 a ni, sik leh sa a daiin a nuam hle. Aijal chu Superintendent leh a hote hmunpui a ni a, European Commandant kaihhruai military police hmunpui a ni. Mi 13 dah theihna tàn in a awm a, dam lo 34 mut theihna damdawi in a awm, a ti.
Lamsuaka te, Chala leh Thatkhama te tanna lung in chu Khasi lungchher mistiri te sak thar a ni ngei ang. Tan in tih leh lung in tih hi kan sawi pawlh nawk nawk a. Lung in ṭha taka sak a nih hmaa an mante an tantirna kha tan in chu a ni mai a, a chung di emaw, rangva emaw, a bang dap emaw thing emaw pawh ni se, sawrkarin eng emaw an tih avanga an man an tantirna kha a ni mai. Tan in chu tangten tlanchhuah tuma a bang an tihchhiat mai theih loh tura lung rem nghet taka an sak tak hnuah lung in tiin kan sawi ta a ni mai awm e.
C. Lalnunchanga chuan Lamsuaka te lung in tang kha Zosapthara hian kum 1900 March ni 13-ah a va tlawh niin a ziak a, an tan laia tlawh fotu Thanga thung chuan Lamsuaka kha kum 1900 favangah Tuikuk khuaah an man niin a ziak thung a. Sawrkar lam chhinchhiahna hi hmuh mai tur a awm si lo va, heng hun inpersan takte hi tihchian a ngai hle mai. Tanhrilah khuan Lamsuaka tuchhuante an awm niin an sawi a, kan han kawm ang a, chiang zawka tarlan kan la tum dawn nia.
An tan laia Zosapthara leh Thanga tlawh lai thu hi han sawi deuh ila. Vawi eng emaw zat an tlawh a, an tum ber chu an thih hmaa Isua rintir kha a ni a. An thlarau hremhmuna an kal tur kha an ngaingam lo va, ṭhahnemngai takin Isua chanchin an hrilh a. Zosapthara chuan an lungin tan chhan a zawt a, Lamsuaka chuan, “Ka pathian a ṭha lo a ni”, tiin a chhang an ti. Kan ṭhian pakhat hian, “Kei chu ka pathian a ṭha asin”, tih hi a hmang fo mai a, mimala pathian neih hi kan lo chin dan ve reng nge chu ka hre lo, ka han tarlang ve mai mai a ni.
Thanga ṭhahnemngai chuan, “Lamsuaka chu Pathian thu kan hrilh a, Isua an khenbeh lai a, a dinglama misual pakhat an khenbehina, ‘Isu, i ram i thlen hunah kei mi hre reng ang che,’ a tih a, Isuan, ‘Tih tak meuhvin ka hrilh a che; vawiin ni ngeiah ka hnenah paradis-ah i awm ve ang,’ tiin a hrilh a. “Kan nunna a la tawp hma chuan thih dawn ṭep pawhin kan sim hman phawt chuan Pathianin min la ngaidam thei zel a ni”, tiin Lamsuaka leh Chala chu a hrilh a ni.
Chutia Zosapthara leh Thangan an tlawh tlut tlut chuan awmzia a lo nei a ni ang chu, Lamsuaka chuan, “Ni e, kan at vangin thil kan lo ti sual ta a, Pathian leh sawrkarin min ngaidam ang chu,” tiin an thiltih chu a inthiamloh thu a lo hrilh ta a. Thanga chuan, “Sawrkar ngaihdamna tur chuan a tlai lu tawh pawh a ni thei e, Pathian ngaihdamna tur erawh chuan a la tlai lo ve,” a ti a. Zosapthara chuan, “I ṭawngṭai ang u”, a ti a, Lamsuaka chuan, “Ṭawngtai rawh u, kei pawh ka ṭawngṭai ve ang e a,” a ti a. Zosapthara ṭawngtai zawh chuan a ṭawngtai ve ta a. Thanga chuan, “Heng Lamsuaka hun hnuhnung ber ka hmuh aṭang hian ka han dawn kir lehin, tun thleng hian Lamsuaka hi chhandam a nih ka la ring reng a ni. A chhungte dam an la awm chuan ka ngaihdan hi min ṭawmpui se, ngaihṭha takin lo awm se, ka duh a ni”. tiin a sawi.
Zosapthara leh Thangan an tlawh fo hnu chuan Lamsuaka chu a rilru a lo danglam ta a, a nupui fanaute ṭawngṭaisak turin Zosapthara chu a ngen ta thung a, an thih hmaa Isua ring ve turin a duhsak ta hle mai a ni. Chala chu Lamsuaka aia nau zawk a ni a, an tan tirh aṭangin a ṭap a ṭap mai niin an sawi a. Lamsuaka erawh chu engtin mah a danglam lo va, Chala lungleng leh rilru hrehawm chuan chaw pawh a ei hlei thei lo va. Lamsuaka erawh chu a chunga thil thleng reng reng chu engmah hre lo ni mai awm hian a awm a, chaw pawh tui tih hmel takin a ei a, hlim awm takin a awm tlat a. Chala chuan Isua chanchin a lo hriat a, a ṭhianpa nena an tih ngam chiah loh, Lamsuaka an sawm thluk hnua an tih ngam tak Paihte sumdawng an thah takah a han inchan chuan a hrehawm a ti a, a inchhir hle a ni awm e. A mangang hrehawm ti chuan Zosapthara hnenah, “Ka pu, he Chanchinṭha hi thil sual kan tih hma khan enga ti nge min lo hrilh loh ni?” tiin a zawt ruai mai a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chhunzawm kan tum ang.