Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 123: Lalburha pasalṭha Lamsuaka
Kar hmasa khan Lamsuaka thlahtute leh a thlahte chanchin te kan sawi a, naupan lai atanga mi huaisen danglam tak a nih thu te nen. Kha kha kan chhunzawm dawn a ni.
Kan sawi tawh ang khan Lamsuaka chu naupang huaisen danglam tak, kum 10 a tlin hma pawha savawm kap tawh a nih kha. A lo tlangval chho pawh chu upaho nghahhlelh ang ngeiin an khaw tlangval huaisen leh tlawmngai, pasalṭha a rawn ni chho ta a. Kum 1900-a an khaihlum khan an lal Lalburha ṭahhla hian Lamsuaka a uizia leh a ngaihsanzia chu a ti chiang awm e. “Lamsuak, ka Chhakawm Keipui. Ka khaw daingul leh ka phawsial. Mi kawlh sa kawlh tawn tur a lo awm ang a, tu nge khawtlang hum ang a, nunau thlamuan ta ang le? Ka ram chan kap zaua min muantu, thla i va han tiphang ve le”, tiin a ṭap rawi rawi niin James Dokhuma chuan a ziak a ni. Lamsuaka chanchin hi chhiar tur a tam lo hle a, Mizo lalte chanchin ziahnaah hian a inzep ve zauh zauh a. A pa Lawksiala hun laia pasalṭha Chawngbawla te, Zalen nana British do hmasak ber tuma thi ta Khuangchera te nen khan Lamsuaka hi pasalṭha hmingthang leh huaisen tia sawi lar an ni a. Lamsuaka chanchin lo chhui nasa ber a tuchhuan Thanbanglova ziah, James Dokhuman a lo tuihnum saka a chhuah tak ‘Chhakawm Keipui Lamsuaka’ tih bu hi Lamsuaka chanchin sawi nana kan hmanpui ber a ni zel ang.
Lamsuaka hi kum 1900-a khaihlum a nih khan kum 47 mi vel niawmin a tuchhuante chuan an ngai a, chuti a nih chuan kum 1853 vela piang a ni tihna a ni ang. A pian lai hi kan sawi tawh ang khan a pa Lawksialan Rolura tupa Thangduta a belh hlim a ni a, Thangdutan Haulawng aṭanga Sekhum a kai laiin, khaw kar kawnga piang a ni a, chuvangin Sekhuma piang tiin a sawi theih a, Haulawnga piang a ni, a tih theih bawk ang.
Thangduta fapa kan sawi mek Sailo lal Lalburha chu Sekhum aṭangin Perte a kai a, Perte aṭangin Chemtum a kai leh a, Chemtum aṭangin Lunglei a kai a. Lungleia a awm lai hian Fanai a run a, silai a hrensak a, an silai hren chu heti hian Fanaiho chuan an phuah a: Hmanah chuanin Aichhung ka laibung mawitu, Sa tin kalkham ka laipui ring, Leitlangah a cham rei mang e, tiin. Lamsuaka hian Lalburha chu a zui zel a, a thih thlengin Lalburha pasalṭha chhuanvawr a ni.
He Lalburha hi Sesawng lal Lalburha nen khan ngaihfin loh tur a ni. Sesawng lal Lalburha chu Lallula fapa Lalsavunga fapa Vanhnuailiana fapa Lalburha a ni. Lalburha te pahnih hi an hmingthang dun hle a, lal ropui tak an ni ve ve a. Rolura tuchhuan Lalburha hi chhim Lalburha tiin an sawi ṭhin. Lamsuaka tuchhuan Thanbanglova chuan a hming hi Lalburha a ni lo va, Lalbûra a ni zawk a, ‘a lal ber bûr a nia, tih anga lam tur hi a ni’ tiin min hrilh. Ziaktu zawng zawngin Lalburha an tih vek avangin kan ti chhunzawm zel ang. Kan hminga ‘h’ telna hi a lam dan inang reng mahse a ziah dan hi hman lai leh tun lai a in ang ta lo va. Sapbawii, Sapbawia te chu Sapbawihi, Sapbawiha kan ti ta a, Paite, Pawi ral kan tih ṭhinte pawh Paihte, Pawih ral kan ti ta zel zawng a nih hi.
Lalburha chu Lunglei aṭangin Tumbawkah a kai a, Tumbawk aṭangin Sialsuk bul Diarkhaiah a kai leh a. In 500 khua dinin Diarkhaia a awm lai chuan Lamsuaka chu a khaw tlangval chhuanvawr ber pawl a ni tawh a, hei hi kum 1870 vel kha a ni awm e. Kum 1873 velah chuan Lalburaha khuaten chikhurpuia chi an ten laiin Chawraihovin an lo that mang vek mai a. Chutih lai vek chuan Savunga fapa Lalngura, Thehlep khuate pawhin chi an lo teng bawk a, anni pawh an lo that mang ṭhelh a, zualko tur pathum vel chauh an chhuak thei a ni awm e. Chu avanga Lalburha leh Lalngura thinrim lungrual chuan Chawraiho an run ta a, an khua an haldarhsak vek a. Chumi ṭum chuan Lamsuaka chu a che na salh salh viau a ni awm e, a hming a chher ṭan ta viau mai a, a huaisenzia chu hahipin an sawi an ti. Chawrai khua an hal lai chuan in pakhat a man kai ve phak lovah hian pachang pali lai hian silai leh fei te, hreipui te nen a kaw tawp takmeuh a nih hriain ṭan an khawh ve tlat mai a. Halkhung an tum laiin Lamsuaka chuan, “Luhchhuah ka han tum ang a, ka thi ta a nih leh in rawn halkhung dawn nia”, tiin a hnial a. Lalburha phal lo chung chu a luhkhung ta a, kawlhnam a sehkawh a, silai a keng bawk a. Kawngkhar chu bawhthlain a lut rawih a, fei keng chuan a lo vit a. A vanneih asiamin a puanven bilh chhah lai takah a vih avangin a vit na zo lo va, Lamsuaka chuan a kap thlu nghal ṭhuai a. Mi pahnih silai kengte chuan an lo kap na a, Lamsuaka thih a la hun lo a ni ang chu, pakhat chuan a kap ṭhelh a, pakhat silai lah a raicheh bawk a. Silai raicheh zawk chuan kah leh a tum laiin Lamsuaka chuan a bawh thlu a, kawlhnamin a sathlum ta a ni. Kap ṭhelhtu chu kawmkarah a zuang chhuak a, Lalburha hoten an lo thal nghal bawk a. Hreipui keng chuan Lamsuaka chu cheh lirh tawp tumin a han tin a, a tum lutuk chu nge ni, a hreiin khanchhuk a bat ta tlat mai a, a tal buai lai chu Lamsuaka chuan a sathlum ta a ni.
Lalburha bawi tlangval Thanghnuna chuan a rallak sum ‘Huntung Sai chuang’ hi a la a, Thehlep lal Lalngura chuan chhuhsak a tum a, anin a lo phal der lo mai a. “Ka ruang kan lo chuan min chhuh awkawng lo vang, ka pu Lalburha tana la ka ni, i duh leh min that rawh. I hming a chhe viau ang, Lal mi leh sa tho ka ni a, ka pu Lalburha hmai sa i tawn ngam leh ngam loha thu ni mai”, a ti ta tlat mai a. Lalngura beidawng chuan, “Aw.. Lalburha chu a bawihte chen pawhin an lo va hmangaih ve le, hetiang mi hi ka bawihte zingah an awm ve si lo”, a ti niin an sawi.
Lalburha leh Lalngura te Chawrai run haw lam chuan Lalngura pa Savunga khua Hmawrkera awm chu an tlawh hawng a. Savungan zan riak tura a lo chelh avangin an riak ta hlawm a. Chutih lai tak chuan Savunga fapa naupang zawk Lalzika, Haurunibawk lal chuan a pa a rawn tlawh lai a lo ni ve bawk a. Zanah chuan lal inah zu an inho ta a, Lalburha chu dawhthlengah meilum hnung puakin pathlang lam hawiin a ṭhu a. A ding lam leh vei lamah Savunga leh Lalzikan an ṭhut karcheh a, Savunga chu Lalzika u Lalnguran a karcheh ve leh a. Titi phungleng sawiin hlim takin an ri hlut a ni awm e. An rui tawlh tawlh a, ṭawng sumkar nei lovin an ri ta bawng bawng a. Savunga te pafa zu rui tawh chuan Lalburha chu ṭawngkam dengkhawng tak takin an deusawh ta hrep mai a.
Savunga chuan, “Lalburha, Rolura thlahteho hi lal emaw in nih ve ngai le? Lalah te in lo inchhal ve ngawt ang e. Lal meuh chu han en ta che, ka kawtkai leh ka sehuan te khu zu en teh. Lal dik tak chuan sa te hi rapchung chhawng li chhawng nga khatin kan rep del dul zu nia. Kha, ka Chuankite te pawh hi en teh, ka in meuh hi chu lal in a mawi reng asin. Nangni Rolura thlah Pawite Hrangtungho hian ro sawi tlak pawh in nei meuh na maw chu. Saw, ka khumpui hnuaia saw Mairang dar a tam saw, i duh leh hawn ve ta che” tiin a deusawh ta a. (Rolura nupui hi Pawi a ni awm e. Savunga chapopui Chuankite hi silai hming a ni a, Mairang dar hi dar chhe chi a ni)
“Nangni Rolura thlahteho in hrum tumna in chal no tet tut leh in bengkawm pher phur nek nen. In piatṭhi behna in kut sel sulte lah a khir ang tiar tuar a, bete rum in barna a ni ang maw? Keini Lianlula tu, kan bengte hi han en teh, ṭhipui kan behna kan kut te hi han en chiah la, Ngunteṭhi kan beha kan bunna, Chuankite kan kauna leh kan kahna leh buhrum kan bar a, Liando dar kan khaina leh kan tumna a kak zo tawh a nih hi. Nangin Rolura thlah Pawiteho ve khi, lal in nih pawh ka hre ngai lo ve”, a ti hrep mai a ni awm e. Nangnin in chawi bete rum bar tur, Keinin kan chawi lal neihzovin, Ni tin Liando dar a chheu el el dawn e, tiin a phuah khum zui a.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah Savunga leh a fate laka Lalburha thinrim chet vel dan leh Lamsuaka hmingthan chhoh zel dan sawi kan tum ang.