Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 124: Lalburhan Lazika khua Haurunibawk a run ta

Kar hmasa khan Lalburha leh Lalngura te ṭangrualin Chawrai khua an run thu leh Lamsuaka huaisenzia lanna kan sawi kha a ni a. An run haw lam Lalngura pa Savungan a lo chelh avanga Lalburha te zan riak tura innghat tawh, an zu ruih hnua Savunga leh a faten Lalburha a elhsen vak avanga a zan zana a hote nen an haw leh tak thu kan sawi kha a ni a. Tun ṭumah chuan Lalburha thinrimin Savunga te a beih dan kan sawi ang.

Chu mi kan sawi hmain han let leh lawk ila, C.S. Pachhungan Savunga chanchin a ziakah chuan Lalburha leh Lalngura ten intiamruala Chawrai khua an run kha Tripura dep, Cachar rama chengte niin a ziak a, an run ni tak pawh kum 1871 January ni 24 tiin a ziak a. Police outpost aṭanga hla lo tê a nih avangin an rawn chhan thuai a, police-ho nen rei fe an inkah hnuah Lalburha leh Lalngura te chu an tlanchhe zawk niin a ziak.

Eng pawh ni se, Chawraiho an run haw, Savungan a lo deu sawh avanga Lalburha thinrim, phuba la tura a chet dan chungchanga kan thu lakna hnar ber turte chu Tribal Research Institute chhuah ‘Mizo lalte Chanchin’ tih bu kha a ni ang a, ‘Savunga chanchin’ (Liando Dar Tlawmpuitu) tih C.S. Pachhunga ziah kha a ni ang. He lehkhabuah hian Mizo lal 24 lai chanchin a awm a, lehkhabu hlu tak a ni. He lehkhabu bakah James Dokhuma ziah ‘Chhakawm Keipui Lamsuaka’ (Mizo zinga khaihlum hmasak ber) tih kha kan ring dawn a ni.

Kar hmasaa kan sawi tak ang khan Savunga khan Lalburha hnenah, “Nangin Rolura thlah Pawiteho ve khi, lal in nih pawh ka hre ngai lo ve”, tiin a elhsen vak mai kha a ni a. Nangnin in chawi bete rum bar tur, Keinin kan chawi lal neihzovin, Ni tin Liando dar a chheu el el dawn e, tia a han zai khum hnu phei chuan Lalburha thinin a tuar ta lo va. A tho va, a upate hnenah chuan, “Zaninah kan riak chhuak nghal tur a ni, han inau khawm hmanhmawh rawh u. Rawpuibawkah bai kan chhuang chho vang”, a ti ta nghut nghut mai a. Savunga in aṭanga chhuah pahin, “Ka Diarkhai in 500 khawpuiin tlak lam a lo hawi chuan in chak lovang. Hmawrker tlangah hian ‘chimit’ a hram ang”, tiin a vau zui a.

Lalburha te an liam veleh Savunga upate chuan Savunga chu an hau nghal ta luai luai a, a zana zana ngaihdam dil turin Savunga upate leh a bawihte an tir ta a. Khawlêk thlen hma Râllang tlangah an han umpha a, Savunga upate chuan an zu tuitling kente chu ngaihdam dil pahin intir an tum a. Lalburha chuan a hote chu, “A in in virkikah”, a ti hmuk mai a, tumahin an in duh ta lo a ni. Savunga upate hnenah chuan, “Tlai man chu tlaiin ka rul ang a, sial man chu sialin ka rul ang tih Savunga chu lo hrilh rawh u”, tiin a chah a, an kal ta zel a.

A sawi lawk angin Rawpuibawk chu an rawk ta a, an rante chu an vaw thlu a, an kap hlum ta nghauh nghauh mai a. Rawpuibawk khuate chu sa himna zawngin an tlanchhia a, Pasalṭha Lamsuaka leh Vaka te, pasalṭha dangten an hming an chhal ri an hriat chuan sa himna zawngin ramhnuaiah an bibo ta diak a, nunna chan an awm lo. Khua a lo var chuan an mi runte buh leh sa ringin an intuituah ta hem hem a, puar taka an ei hnuah an khaw lam panin an haw ta zel a. Khua an han luh chuan a nupuiin a lo lawm a, “Engnge in hawn?” tiin a lo zawt a. Lalburha thinrim la reh lo chuan ṭhut tauh nghut pahin, “Bete rum”, a ti e an tih chu. A nupui chuan a awmzia a hre lo va, zawh zawm a ngam si lo va, ngawi rengin ei tur a siam mawlh mawlh mai a ni.

Savunga leh a fate chu run ngei an tum si a, hun remchang melhin thla de chho lam an thlir a. Favang a lo thleng a, ṭai hmawr a hmin tawh tihah thla de chho lam ki chungah arsi an hmu ta a. Chu chu rammut hun ṭha niah ngaiin funpui an er a. Diarkhai daiah bawngpui sava an hmu lehnghal a, an hlim hle a, rammu tur chuan phur takin a thawk chhuak ta a ni. An beih hmasak ber tur Savunga fapa Lalzika khua Haurunibawk chu zanlai velah an thleng a, an rel lawk angin zawlbuk bei tur te, veng mawng lam leh veng lu lam bei tur te chuan an hma ṭheuh lain an insem darh ta a.

Zing khaw var hmain an che ta a, Lalzika in thlang lawk mualzawla zawlbuk chu an bitum hmasa ber a, chumi rual chuan veng lu leh mawng lam pawh an hal nghal a. Mipui mangang au thawm karah chuan Lamsuaka te, Vaka leh pasalṭha dangte chuan an hming an chhal a. Silai a ri ṭhuai ṭhuai reng a, Lalzika chu lal in aṭangin a lo zuang chhuak a. A kawngka aṭang chuan a khuate fuihin, “E, khuate u, zam reng reng suh u” tiin a silai ṭha Chuankite chu a kap pawp pawp a. Lalzika chet vel dan chu Lalburha bawih Thanghnunan a lo thlir reng a, leika sanga Lalzikan a silai mu a thun leh lai chuan a va pawm chawt a, leikaah chuan an inelh ta ngat ngat a. Thanghnuna chuan Lalzika chu a elh let tawp a, a silai chu a phih thlak sak a, lal in sirah chuan a put bo ta a.

Zan thim thama inbei an nih avangin Lalzika chuan a silai chhuan em em Chuankite laksaktu chu tu a nih a hre si lo, pa lian chak tak a nih a hre ringawt a, a thinrim chu a ang nasa mai a ni awm e. In tam tak hal a nih tawh avangin mei eng karah chuan pasalṭha palian pahnih Lamsuaka leh Vaka te chu a tu emaw zawk a nih a ring ringawt mai a, “Lalburha Diarkhai khaw mihring zingah Lamsuaka leh Vaka lo chu ka chunga bawk thei an awm lo vang”, tiin a rum ngal ngal mai a. Zawlbuk kang êng kara Lamsuaka che vel chu a zuk hmuh si avangin a Chuankite silai chhuhsaktu chu Vaka a nih a ring ta a. “Vaka, Chawngthu Vanchiaupa, ka silai ṭha kha tlanpui suh, kei pawhin ka la tlanpui ngai lo a nia”, tiin leikapui aṭang chuan a zu au piap mai a. Lalzika aw hriain lal in piah deuh tlang bawk aṭang chuan Vakan, “Lalzik, i silai ka tlanpui awzawng lo”, a rawn ti lang lang e, an ti.

Chutia an inau thawm chu Lalburhan a lo hria a, “Khaw nge, keiman Lalzika chu ka’n bitum ang e. Lalzik, keini Rolura thlahte hi lal kan nih i hre lo maw kha? Keimah Lalburha, Rolura tupa Thangduta chemhrâng val ka ni ngai e. I awmnaah khan lo awm reng rawh”, tiin a rawn au ta a. Lalzika chuan a ngaingam lo va, a inpui chhuahsanin dai lam a pan ta a ni.

A khaw mi daia vak darhhote chu Lalzika chu a va fin a, tihngaihna dang hre lovin a pa Savunga khua Hmawrkerah an va fin ta hlawm a ni. Lalburha thung chuan a khua Diarkhai chhuahsanin Lalzika khaw chhuahsan bul hmar lam mel khat vela hla, khaw hmun rem tak mai ‘Berhbial khaw hmun’ an tihah chuan khaw thar satin a kai ta a. He hmun hi S. Sabual aṭanga chhim lam mel li vela hla a ni. An khaw thar kaina bula Nghalvang lui kama Lalzika khaw ṭai buh chu an sengsak ta mur mur mai a ni. Buh laho chu thlawhlai leh vau hrulah te pasalṭhaho, Lamsuaka leh Vaka kaihhruai chuan an veng a. Buh an lak zawh chuan an khaw thar Berhbial khuaah an phur haw nghal a, Savunga khua Hmawrker bei turin an inpuahchah leh ta a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah Lalburhan Savunga khua a beih chhoh zel dan sawi kan tum ang.