Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 127: Rolura thlahten Pasalṭha Lamsuaka hovin Savunga leh a fate khua Pukzing an hal

Kar hmasa khan Lalburhan Savunga khua Hmawrker a run zawha a khaw sah thar Khawzing a runsak leh thu kan sawi tawh a. Savunga chu Khawzing aṭangin Pukzinga a fate nena an inkulh laiin Lalburha leh a unaute, Rolura thlahten an halsak zui zel thu kan sawi ang a, Pasalṭha Lamsuakan hming a chher zel dan kan sawi bawk ang.

Lalburha khan Lalzika khua Haurunibawk a runa an tlansan hnu khan Lalzika khaw bul Berhbialah a insawn a, Savunga khua Hmawrker a run leh hnu khan Savunga chhuahsan Hmawrker hi a luah zui ta a ni awm e. A chhan chu Hmawrkera a awm lai hian Pukzing chu Rolura thlahte hian an run niin James Dokhuma chuan a ziak a.

Pukzing run tur chuan Rolura thlahte an inpunkhawm a, Kawlhawk lal Rungnawla khua te, Sangvunga khua Thentlang te leh Lalburha Pasalṭha Lamsuaka leh pasalṭha dangte chu Tut kamah an pungkhawm a. Rungnawla hi Lalburha nau a ni a, Thangduta fa tho a ni. Thangduta u Lalpuithanga fate chu Sailam lal Bengkhuaia leh Sangvunga an ni a, Sangvunga hi a u zawk a ni.

Sabual leh Darlung upate sawi dan chuan Kawlhawk lal Rungnawla leh a khuate chu Pukzing hal tuma Tut kam Lungdi chhuaha an pungkhawm laiin silaiin an inthemthiam a, chuta an silai kah thiam ber chu Chhimdova a ni. Tut aṭang chuan Rolura thlahte chu Pukzing hal turin an thawk chhuak ta a, zan lai ar khuanah an lut a. A che hmasa ber chu Lamsuaka a ni a, Mipaho riah khawmna zawlbuk chu bitumin thawm dim takin a veh a, a mei chher chuan a dep kai ta a. Zawlbuk a kan veleh in dang halin a tlan kual nghal zel a, midangin an meichher chuan in dang an lo hal ve mek bawk a. In tin mai chu a alh ta duai duai mai a. Zawlbuka tlangvalho chuan an zawlbuk kang chu ṭhelh tumin an tho nghal suau a, an han tlan chhuak chu an khaw pum mai chu a lo alh duai duai tawh tih an hmu a. “Tho ru, tho ru khua a kang e”, tiin an tlan kual a, mahse ṭhelh theih a ni tawh lo. In kang lo reng a awm lo, mei alh chuan thli a siam a, sang fe fe hian a inhlap cho nghul nghul mai a ni awm e.

Lalburha chuan a nau hnenah, “Nawla, nang Sangvunga te pafaho chu han thawm ve teh”, tiin a fuih a. Rungnawla chuan, “Khah, keimah Rungnawla, Rolura tupa, Thangduta chemhrang”, tiin a silai chu a kap a. Midang pawhin an hming an chhal ta sup sup a, silai chu a ri ta awn awn mai a ni. A hnuah Rungnawla chuan a u lalburha hova Pukzing an hal thu a sawi leh pawhin, “ Ka u Lalburha hova kan kal chu Lamsuaka ten Pukzing an hal a, Savunga khuate chu nghalrual ṭhawn thawh ang mai hian kil tinah an darh chum chum a, in kang êngah chuan ka chuankite ka han kau ang bei bawi a, Khah.. keimah Thangduta chemhrang, tiin kan kap pam pam mai a. Savunga te pafaho chu an hlau tih hriat ngawih ngawih hian an tawm chawih chawih mai maw le”, tiin a insawithei an ti.

Hemi ṭuma Pukzing an hal hian Lamsuaka leh Vaka chuan mihring inthah vak vak mai chu ṭha an ti lo va, intawhchilh leh an rawn bei a nih loh chuan tumah thah mai mai lo tur, tiin an khap tlat a. Mahse, tlangval la naupang deuhte chuan ral thah ngei an duh avangin eng emaw zat chu an that tho va. Lamsuaka te chuan Pukzing mipui chu tlan chhuah hun siam sakin, “Tlan rawh u, Tleirawl hawklak tha zain an nangching ang che u” tiin an au va. Dai lam pana kal mipui nawlpui chu a namin an nam liam zung zung mai a ni awm e. Khua a var meuh chuan Pukzing khua chu in ding reng reng a awm lo. In kang bang chu Lalburha leh a unaute chuan lungawi takin an thlir a, hlawhtling an inti hle a ni.

Pukzing an chhuahsan dawn chuan Lamsuakan hnu a dal a, chumi ṭuma tleirawl kal ve, a hnua lal upa ni ta Savawma chuan, “Keimah Lamsuaka, Ruanbunga vawi thum khuangchawi tupain hnu ka dal dawn e, a ngam leh thih duh chuan min rawn umzui rawh u, tiin a hming a chhal a. Kawtchhuahah kawng kham zawngin a han mu tap mai a, a palian si a, silai a han kap pam pam mai a. Thlamuanthlak kan ti hle”, tiin a sawi a ni.

Pukzing aṭanga Savunga leh a fate tlanchhia khan Tut dung an zawh a, Lungdi chhuahah an chawl a. Chuta an chawlh lai chuan Lalburha khuaa tlangvalte chuan zu beih a, ral lu lak chiam an rawt a, lal leh upaten an khap pawhin an khap zo ta mang lo va. Kawtchhuahah an inghak khawp ta hmur mai a, Lalburha chuan khap turin Lamsuaka leh Vaka a ruai ta ngawt mai a. Anni pahnih chu rammu tura inthuam ve thovin mipui hmaah an ding a, Lamsuaka chuan, “Tu man Savunga leh a khuate zuk tibuai tawh suh a. Min hlauva tlanchhe tawh na na na, um zuia tihbuai ṭalh tur a ni ngai lo ve. kan ṭhenawm khawvengte pawh an la ni thei a, than khatin kan thang tawh alawm. I umzui tawh lovang u, lal leh upate thu chu an zah ngai e. An thu awih lova kal lui in awm chuan keiman ka bitum ang”, tia a han vau meuh chuan tumah kal luih tum an awm ta lo a ni. Mizo lalte hian hmelma leh ral te chu beiin indo fo mah se, mipui nawlpui engmah ti thei lo sam chiam chiam ang hi an ti ngai lo khawp mai. Pasalṭhate pawh hian ral lu hawn thlahlel viau mah se, nunau hlau tlanchhe tawh na na na chu ral lu it vangin an bei zui fo lo.

Lal ropui leh rorel thiam, lal fel chuan mi an hip a, in a pung thuai thuai mai a ni. Lalburha pawh hian Savunga leh a fate a chin chauh hnu chuan Savunga leh a fate khua hian an bel a, michheho mai ni lo, lal upa mualkilho thlengin an bel a, Diarkhaia an awm laia in 500 emaw kha Sabuala an awm hnu chuan in 1000 an inchhal ta a ni.

Savunga te pafa chu Lungdi chhuah aṭang chuan Dampui tlang an thleng a, a fapa Lalzika chu a peng hrang a, Chipui tlang a pan thla a, chutah chuan a zu thi ta a. Savunga leh a fate pahnih Lalngura leh Lalbuta te chu an inkawp zel a, Reiek lal Suakpuilala fapa Sailianpuian a lo khawngaih a, a khawper Zahrawka chhuahsan Kanghmunah a dah ta a ni. Kanghmuna an awm lai chuan Savunga chu Liando dar a neih avangin a lo khawngaihtu ber Sailianpuia chuan rawk an tum ta a, Pasalṭha Khuangchera hovin an thawkchhuak ta a. Savunga khuate chuan an lo hriat lawk avangin Savunga mangang chuan a pasalṭha Chhinga hnenah, “Min paw chhuak la, lawmmanah ka ṭhihnapui nge i duh ka fanu Lalchhungi?” a ti a. Chhinghuaia an tih chuan a fanu Lalchhungi chu a thlang ta zawk a. Savunga chu paw chhuakin hmar lam lal Lalburha ve tho chu an bel ta a, Lalburha chuan Berawah a awmtir a, Savunga Liando dar chu a chhuhsak a, a fapa hmingah pawh Liandova a tih phah ta a. Liando dar a neih hnu hian Lalburha inpui chu a kang a, Liando dar pawh chu a kang chhe ta a, Liandova pawh a thi a, a thlanah chuan Liando dar kang chhe tawh chu a pa Lalburha chuan a tar nghe nghe niin James Dokhuma chuan a ziak. Berawah hian Lalngura pawh a thi a, Savunga pawh khawhar takin a awm ta a.

Vailian vawi thumna kum 1889-1890 kha a hma vailian ang lo takin an cham hlen a, Aizawlah leh Changsilah kulh sain British-in tihluihnain min rawn awp ta a. Lalngura fapa Khamliana chuan Bawrhsap hnenah tlang a dil a, Aizawl thlang lawka Lungleng chu a tlang ṭhutah a pe ta a ni. Khamliana hi Lunglengah hian ropui takin a awm a, a in pawh silai kah tlang theih lohin a sa a, Mizo lal in ṭha ber a ni. A in chu khualzinin an la tlawh reng a, chhungkuaa intawlhlim nan a in hmun leh a vel nuam tak chu tun thlengin mite tlawh a la ni reng. Khamliana a lo ropui tak hle avangin leh British lam ṭang, la fing tak a lo ni a. Savunga chuan a upat tak hle avangin a tupa Khamliana chu Lunglengah a zu fin a, Lunglenga a awm lai hian Arthington-an Mizoram missionary pahnih rawn tirh Pu Buanga leh Sap Upa khan kum 1897 April ni 26-ah khan an zu tlawh a. Pu Buanga hian lal ropui tak a lo nih tawh thute an zu ngaihthla niin a ziak. Pu Buanga te zu tlawh chhuah hnu lawk kum 1897 July ni 22-ah chuan Savunga chu upa tak, kum 120 emaw lai miin a thi ta a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Lamsuaka chanchin kan chhunzawm zel ang.