Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 129 : Lamsuaka leh Khuangchera

Kar hmasa khan Pasalṭha Lamsuaka leh Pawi pasalṭha inbeih thu kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Pasalṭha hmingthang Khuangchera nena an intawn dan chanchin kan sawi ang.

Lalburha Sailo leh a unauten Savunga leh a fate an chinchauh hnu khan Lalburha chu Sabual ramah a insuan ta kha a ni a. Sabual rama Berhbial tlang dung chu ram ṭha, ngaw dur chhahpui mai a ni a, tlangdung sei ve tak a ni a. Berhbial khaw hnuai khawchhak lamah chuan Nghalvang lui a luang a, chhim luang a ni. Nghalvang lui chuan Tlawng lui a fin a, Berhbial khaw thlang lamah chuan Tut lui a luang thung a. Tlawng leh Tut inkar chu ram ṭha tak, ramsa tinreng tualchaina a ni a. Lalburha khaw siam hun lai hian chung lai ram chu daidar a la ni lo bawk a, savawm, ramsial, sai, sazuk, sakhi leh ramar, vahrit, varihaw thlengin an la tam hle a. Sakei pawh an la tam bawk a, Lalburha pasalṭha Bualruma Chawngthu chuan Berhbial tlangdung pawh ti lovin Sakei ramngaw tia a sawi chu mi pawhin an sawi ṭhin dan a ni awm e.

Vawi khat chu Berhbial rama ‘Raizawn’ an tih, Thlengdar ram an tih bawkah chuan ṭhelret a tam a, chung ṭhelret chu Suakpuilala fapa Parvatui lal Lianphunga khaw pasalṭha Khuangchera leh Neihthanga ten hnaiin an lo sawk a. Chutia an ṭhelret sawk lai chu Lamsuaka leh a ṭhianten an lo hmu a, an ram chhunga rawn che an nih avangin an man ta a. Khuangchera te ṭhiandun chu an hnungkhirh a, an chhawm haw ta a ni awm e. Lalburha inah an luhpui a, lal sutah an phuar bet a, an phuar na bawk a ni ang, an ṭhen chawk chawk a. Khuangchera chu a huai zawk a, lal leh upate hnenah chuan, “Kei chu min phuar suh u, ka tlan bo lovang. Ka tlan ngai lo. In pasalṭha Lamsuaka te hi ka khum ang ka ti lo, tluk ve erawh chu ka inring”, a ti a. Lal leh upate chuan pasalṭha thu chu zahin an phuar chu an phelh a, khaw chhungah pawh zalen takin a leng vel ta a.

Khuangchera te an man kum hi Thlichhe tleh kum 1876, vahsan lak lai niawmin James Dokhuma chuan a ziak a. Sawi dan dangah chuan Lamsuaka ten Khuangchera te an man chhan hi Rolura thlah lal khaw sial Lianphungan a kawisak avanga thinur phuba lak nan Khuangchera te sai ramchhuak rilṭam chaw zawng chu Darlungah Lamsuaka te hian an lo man niin an sawi bawk. Sawi dan chi hrang awm mah se, an ṭhelret hnai sawk lai an man hi a pawmawm zawk awm e.

Lalburah khua Berhbiala Khuangchera te tang chu Lianphunga khuaten a rawn tlan ta a, a hnu zelah Lianphunga chuan Khuangchera chu a chawimawi ṭha duh ta mang lo a ni awm e. Khuangchera lungawi lo chuan Parvatui chhuahsanin amah mantu ngei Lalburah khuaah chuan a pem lut ta a ni. Amah phuar bettute khua ngeia a pem luh chhan pawh ama sawi danin, “Chhim khaw lianah ngei hming kan chher teh ang”, tiin a sawi an ti.

Lalburha khuaa Khuangchera pem hnu lawk chuan Siakeng mi Thangphungan savawm a hliam a, chumi um tur chuan Lamsuaka leh leh a unaupa an tih mai Lunhmingthanga te a sawm a. Thangphunga in bul lawkah Khuangchera chuan a in tur a rel lai a ni a, a ṭhenawmpa tur a nih avangin, laina inzawnna ni pah fawmin savawm hliam um tur chuan Thangphungan a sawm ve a. Tichuan Lalburha pasalṭhate mize hriat tumin Khuangchera chuan a zui ve ta a ni. An sawi dan chuan Lamsuaka chuan silai pu lovin kawlhnam a keng a, a hmain savawmin a lo seh hrep tawh avangin Lamsuaka tlawmngai, phuba lak nana savawm khawih chak hliah hliah chuan silai aiah kawlhnam a keng lui ngat niin an sawi.

Savawm hliam an va hmuh chuan a hmaa Lamsuaka lo sehtu savawm lian chi vawmkhang an tih ang hi a lo ni a, a kawlh em avangin a rawn pan ruak ruak a. Lamsuaka chu savawm hliam tawk zawngin a tlan a, a kawlhnam vilik chungin a pan zel a. Lunhmingthanga chuan fei kengin a zui a, Khuangchera erawh chuan a el tur pasalṭha pahnih che vel chu thlirin hnahkhar kungah a lawn a, a duh anga a hmuh chian theih loh avangin thingse kungah a pakai a, chuta ṭang chuan Lamsuaka te unau che vel chu a lo thlir niin James Dokhuma chuan a ziak.

Savawm chuan Lamsuaka chu a han bawh a, hmui kak hawihin a lo sat nghek mai a. Savawm chu a huk tuar tuar a, a rawn bawh leh chu Lunhmingthangan a feiin a lo vit chat a, a hawlh ding ta ur ur mai a. Savawm ding chu Lamsuakan a lo sat piap piap a, savawm huk chu a ring hle a ni awm e. Lunhmingthanga ṭang lutuk chu a tawlhthlu ta a, mahse savawm zawk chu a tlan chhe ta a. Lamsuaka chuan a va umpha a, a bawpah manin a phih vir nawk a, a lo tho leh chuan Lunhmingthanga chu a rawn bawh a. Lunhmingthanga chuan a fei dahin a chempui chuan savawm hmui chung lam hek hlawk khawpin a lo sat a. Lamsuaka chuan a hnung lam aṭangin a rawn sat pawp pawp bawk a, Lamsuaka lam hawia savawm lehhawi chu Lunhmingthangan tih nat luat hlau miah lovin savawm kaihza tha chu a lo a chhahsak ṭhawt ṭhawt a. Savawm chau lam chu an pahnih chuan an sah rawn ta miah miah mai a ni. Savawm an sat hlum lai chu hmuhnawm ti takin Khuangchera chuan a lo thlir hi a niawm a, “Tlin bak thleng thlenga chet a ngai ang a, kan dam rei duh awm lo mang e” a ti e, an ti.

Vawi khat pawh Berhbial tlang dunga Haurunibawk peng Falkawnah kar an kam a, zana a per chu a zana zanin pasalṭhaten an va fiah a. A lo thi nasa hle mai a, meichher chhiin an han fiah chiang dawn a, inchhung dung chen lekah a hnu a bo ta hmiah mai a. Chutianga a hnu a bo tak hmiah avang chuan upahovin zana beih zui an awih ta lo va, pasalṭhate leh tlangvalho chhuak chak pawh an khap dai ta a. Atuk zingah Laltuahzingi pa Lalburhan kal a remtih veleh an tlan liam ta zung zung a. Zana a hnu an hmuh zawh loh chu khaw engah pawh chuan an hmu zo ta chuang lo va. An han zawn zau ngial pawhin eng an ang ta chuang lo va, an inen he haw hlawm a. Rei ngial an zawn hnu pawha an hmuh zawh tak loh avangin ṭinsan zai an rel ta a.

An beidawng haw tur hnudal Lamsuaka leh Khuangchera inkara kal Laurala chuan, “He lai chu a va pe teh sen ve” tia a zu bih chian nak chuan sakei ang sen huam mai hi a zu hmu ta a. “Hei le”, tih pahin a hnung lamah a per dawrh a, a hnunga kal Lamsuaka inring lo lai chu a va su thlu tawp a. Sakei chu a rawn dawk zawk a, Laurala malpui chu a rawn hap chat mai a, a seh veleh sakei kha chu a chih nghal a ni awm e. Mi dangte chuan an kap a, an vit a, an sat bawk a, an ri ta luai luai a. Sakei chuan Laurala chu a hnuk titih ta mai a, Lamsuaka chuan Laurala zakah lain a pawm ve ta ringawt mai a. Khuangchera pawhin tihngaihna dang hre lovin Lamsuaka chu a chelhpui ve ta ngawt bawk a. Mi dangin an sat luai luai chung pawhin sakei chuan a seh chu a thlah duh lo va, a na ti tal che velah chuan Laurala chu a rum leh kawk kawk ṭhin a.

Khua aṭangin a hlat vak loh avangin an thawm chu an lo hre thei a, “Lauva zam reng reng suh” tia an inau thawm chu a pa Thangseka Siakeng chuan a lo hria a, a kawlhnam chuhin ramhnuaiah a kal vang vang a, a fapa sakeiin a seh run mai a zuk hmuh chuan, “E khai, naute u, hriam dang kha dah ula, chemtumin i bei ang u”, tiin a sat nghal ṭhuai ṭhuai a. Sakei na tuar tal vel chu Lamsuaka te pahnih chuan an thlah teuh hle ṭhin a ni ang, “Khuangchera nena Laurala zaka kan pawm chu kan thlah mualpho teuh ṭhin hle mai. Kan thlah vaih chuan a tlanpuiin a ching hlum mai dawn si a, min hnuk dun hun hun mai a ni”, a ti.

Chu sakei kher kher chu a chhungah tulum a lut a ni ang tih mai tur hian a thi har em em mai a, a vun chik hrup khawpa an sah hnu pawhin a thi mai lo. A thih meuh chuan a vuna lawi pawh a awm lo a ni awm e. A thih hnu pawh chuan Laurala a seh chu a thlah si lo va, fei leh kawlhnamin a ka an kar kau a, an la chhuak thei chauh a ni.

Kar leh lamah Savawm lian chiin Lamsuaka a seh thu sawi kan tum ang.