Manipur 'Iron Lady' - Irom Sharmila

Manipur chhulchhuak Irom Chanu Sharmila-i hi 14 March, 1972 khan a piang a, kum zabi 20 a herchhuah meuh chuan Manipur "Iron Lady" tih hial a lo ni ta.

Sharmila-i hi civil rights activist niin, mihringte dikna chanvo humhalh tlat duh mi a ni. Kum 2000 khan Manipur-ah tharum thawhna duhawm loh tak thlengin, Assam Rifles-te chuan civil mi 10 an kaphlum a, heng zingah hian a pasal pawh a tel. He thil thleng hi Sharmila-i chuan a duh lo em em a, sipaiten Armed Forces (Special Powers) Act, 1958 hmanga silai chelek theihna dan an nei chu ṭha a tilo hle. November 2, 2000
aṭang khan AFSPA hlih a nih theih nan chaw nghei bul a ṭan a, dodalna nasa tak karah kum 16 chhung chaw nghei a kalpui. August 9, 2016 khan AFSPA hlih a nih theih nana chaw nghei a kalpui chu a titawp ta a ni. Kar 500 chhung chaw leh tui in loin a awm a, a taksa pawhin a tuar hle. Khawvela chaw nghei rei ber record niin, kum 2014-a International Women’s Day-ah khan 'India Woman Icon' atan thlan a ni.

AFSPA duh lohna a lantir

Sharmila-i hi kum 2014 khan Court thupekin judicial custody aṭanga chhuah a ni a, mahse August 22, 2014 khan man leh a ni. Ni 15 chhung zet judicial custody-ah dah leh a ni a, khawvela human rights pawl lian Amnesty International chuan Sharmila thlavang hauhna thu an sawi chhuak. Sorkar laipuiin kum 1957-a Armed Forces (Special Powers) Act, 1958 a pawm tak hnu khan India rama state pasarihah hman a ni. AFSPA hmanna state-ah te hian security force-te chu an rinhlelh zawng dap theihna te, man theihna leh kah theihna he dan hmang hian pek an ni. Tunah chuan AFSPA hi hmarchhhak state bakah Jammu & Kashmir-ah te hman a la ni.

Kum 2000-a Manipur-a inthahna rapthlak tak thleng kha a hmingah "Malom Massacre" tih a ni a, he thil thleng hian dem a hlawh hle. He inthahna rapthlak takah hian kum 1988-a National Bravery Award lo dawng tawh Leisangbam Ibetombi leh Sinam Chandramani-te pawh an tel a ni. Sharmila-i chuan hetiang thil hi a thlen tawh lohna turin a tawp thlenga a beih tur thu a puang. Armed Forces Special Powers Act (AFSPA), ‘draconian Army Act’ an tih bawk chu sut turin sorkar laipui a ngen a, kawng hrang hrangin dodalna a lantir a ni. Dodalna nasa tak tawkin, a chaw nghei chu ti tawp mai tura nawrna pawh a dawng nasa hle. Mahni intihhlum tum thubuai thlengin siam sak a ni a, vawi tam tak court-ah a inlan bawk. Thla hmasa lawk khan Court chuan Sharmila-i hi mahni intihlum tuma puhna thubuaiah thiam a chantir a ni.

Sharmila-i hian AFSPA chu a tawp thlenga do a tum tlat thu a sawi fo a, chaw nghei a tih tawp avanga AFSPA hlih a nih theih nana a beihna chu a tawp loh thu a sawi mai bakah, kawng danga beih a tum zawk thu a sawi. Sharmila-i'n chaw nghei titawpa polictics a luhchilh hi an state mipui ṭhenkhate chuan an hrethiam lo hle. Mahse Sharmila-i chuan a tumah a la hlawhtling lo tih sawiin, a beih zel tur thuin a chhang a ni. Chaw nghei a tihtawp hnuah hun rei tak chhung Hospital-ah enkawl zui a ni a, a hriselna te a ṭhat chhoh hnuah chhuah a ni.

'Iron Lady' hi tun hnai khan hmarchhak chanchinbu lar Northeast Today chuan a kawm a, a thusawiin mi ngaihven a hlawh hle. Sharmila chuan a dam lai ngeia a thil tumah hlawhtlin ngei a tum thu a sawi a, hnam tana martar-te chu a hriatreng thu a sawi. Politician ten sum an chelek lutuk ṭhin chu ṭha a tih loh thu sawiin, democracy vawn nun zel a pawimawh thu leh, ram rorelnaa mipuiten chanvo pawimawh zawk an neih a duh thu a sawi. Aam Aadmi Party (AAP)-in chief ministerial candidate atana an sawmna chungchang sawi chhuakin, party mal zawm a duh loh thu leh independent candidate nih chu a tum ber a nih thu a sawi. Party chuan an mahni ṭheuhin thil tum an nei a, party thu hnuaia awm lo a, mipuite rawngbawl sak a duh thu a sawi. Political party aia mipui a dah pawimawh zawk thu uar takin a sawi bawk.

Manipur mipuite chu democracy chhawm nung zel tura thawhpuiah sawmin, state sorkar chu hmalam hun atana hmasawnna kawng thlir tawiah a puh. State sorkar rorelna hnuaiah mipuite chu amah ang thoa harsatna tawk niin a sawi a, chu mi ti reh tura beih chu a mawhphurhna leh a hna hmasa a nih tih a sawi. Sorkar laipui chu hmarchhak ngai pawimawh tawk loah puhin, en hranna tur chhan a awmlo a ni, a ti. North East Forum for International Solidarity chuan AFSPA hlih a nih theih nana rampum huap 'mass campaign against AFSPA' nei turin an sawm tih sawiin, an hmalakna chu a thlawp thu sawiin, thutlukna erawh a loa siam lo niin a sawi.

NET-in pasal neih a tum hnai em tih a zawhna chu changin, a bialpa Desmond Coutinho-a ṭhian hnai tak pakhat chuan London aṭangin Red Cross Society Manipur Branch kaltlang a lehkha a thawn thu sawiin, a ni chuan engkim a hria a ni, tiin pasal neih chungchang a sawi chiang duh lo. Desmond-a chu July 17, 2016
aṭang khan lungna avangin enkawl a nih thu leh, a dinhmun a ṭhat vak loh thu Sharmila chuan a sawi lang bawk.

Sharmila chuan the Imphal West-a khawsak rih a duh thu sawiin, Ukhrul-ah amah thlawptute hmu tura kal a tum thu a sawi a ni.

Sawiselna

Sharmila hian chaw nghei a tihtawp tak avang hian sawiselna a tawk ve reng a, Manipur-a tribal pawl lian tak pakhat Joint Committee on the Inner Line Permit System (JCILPS) chuan politics-a a zuanglut chu an lo sawisel bawk. Hetih lai hian mi tam tak chuan lawmpuina an hlan a, AFSPA hlih a nih theih nana bei zui zel tura an duh thu an sawi hlawm. Politics a luhchilh hnuah thawm nei lian zelin, tun hnai khan October thla chhung ngeia political party thar a din tur thu a lo sawi tawh. Nakkum April thla khian Manipur state assembly election neih a ni dawn a, he hunah hian din ngei a tum thu Sharmila hian a lo sawi tawh bawk a ni. Kum 2014 khan chaw nghei tawp san a, inthlannaah chuh ve turin party pahnih chuan an lo sawm tawh a, hei pawh hi a lo hnawl tawh a ni.