Meghalaya lungalhthei khura chhiatna thleng
Kum kalta December 13 khan Meghalaya-a East Jaintia Hills-a lungalhthei khur pakhat chhungah chuan tui a lian thut a, khur chhunga hnathawk mi 15-te chu chhanchhuah hman an nih loh avangin chin hriat lohin an awm zui a ni. January 24 zingah khan ruang pakhat erawh chu lakchhuah a ni tawh a, January 26 khan ruang pakhat dang hmu lehin an lachhuak leh tawh bawk. Hemi hnu hian ruang pathumna hmuh leh a nih thu tarlan ni mah se an lakchhuah thu erawh he thu ziah lai thleng hi chuan report-ah tarlan a la ni lo thung.
Meghalaya-a Jaintia Hills-ah khuan lungalhthei khur tam tak a awm a, Jaintia mi tam takte sum hnar ber pawh a ni. Mahse National Green Tribunal (NGT) chuan April 17, 2014 khan thupek tichhuakin, Kupili lui tui chu lungalhthei laihna avang hian a thur vek tawh tih sawiin an khapsak a. All Dimasa Students’ Union leh Dima Hasao District Committee-ten hekna an thehluh bawhzuiin NGT hian thupek hi an tichhuak a ni. NGT hian khapna thupek tichhuak mah se mi tam tak sum hnar a nih miau avangin a ruka lungalhthei lachhuak hi an awm reng a, sorkar pawhin hre reng mah se, state sorkar in NGT thuchhuah hi a thlawp miau loh avangin a khapna kawngah hian hma a la ṭha duh lo hle a ni.
Tuna chhiatna thlenna lungalhthei khur pawh hi, khur hlui tawh tak leh a ruka lungalhthei lakna hmun a ni a, police-te chuan chhiatna thlen tirh khan he khurah hian hunrei tak chhung chu hna pawh thawh a ni tawh ngai lo nia sawiin tunhnaiah lungalhthei hi an la leh chauh niin an sawi.
Jaintia Hills-a lungalhthei khur ho hi 'Rat hole mining' an tih ang chi hi a ni tlangpui a, tuna chhiatna thlenna pawh hi 'Rat hole' khur tia an sawi ang chi hi a ni.
Khurah hian tui a tam em em a, state sorkar pawhin nasa taka hma la in Chief Minister Conrad Sangma pawhin high level meeting-te hial a ko a, tui a tam avang hian hnathawh tak tak erawh an harsat hle. CM hian tui pump khawl lian, darkar reilote chhunga litre nuai 20 chuang pump chhuak thei hmanga tui an pump chung pawhin inches thum lek ten tui level a hniam chauh tih te pawh a sawi tawh nghe nghe.
An tanna khur hi metre 115 (ft. 380) zeta thuk a ni a, khur neitu nia sawite pawh man an ni tawh a ni.
Chhanchhuah hna thawk
Chhiatna a thlen hnu lawk aṭang khan theih ang angin chhanchhuah hna thawh ni mah se awmzia a nei thui lo hle.
Chhanchhuah hna thawh ti harsa tu ber chu khur chhunga tui a len vang hi a ni a, chhiatna thlen tirh hian tui pump chhuahna khawl lian an neih loh avangin tui hi an pump chhuak hleithei lo a, tui a tam em avang hian chhanchhuah hna thawktute pawhin chet an la hleithei lo a ni.
Tualchhung mi, police, Indian Navy leh National Disaster Response Force (NDRF)-ten theihtawp chhuah mah se tangte awmna chin hi an hre thei lo. Chumai a la ni lo, hetiang lama tawnhriat lo nei ṭha tawh tak Amritsar Mining engineer Jaswant Singh Gill-te pawh chah chhuak mah se awmzia a nei thui vak lo.
Chennai-a company lian tak pakhat Planys Technologies-a Underwater Robotics team-te chuan chhanchhuah hna hi an thawk ve bawk a, an technology sang tak te pawh hman ṭangkai tum viau mah se anni pawh hian hnathawh hi harsa an ti hle.
NDRF leh Planys Technologies-te bakah hian Odisha Fire Sercvice-te leh State Disaster Response Force (SDRF)-te pawhin theihtawp an chhuah a, ruang zawn hmuh hi harsa an ti hle.
Tunah hian Coal India Ltd, Kirloskar Brothers Ltd leh KSB-te chuan khur chhunga tui pump chhuah hna hi an thawk mek a, NDRF, Indian Navy, Army leh Air Force-te bakah state disaster response team leh fire service-te chuan chhanchhuah hna hi an thawk reng bawk a ni.
State sorkar chuan chhanchhuah hnathawh hi chawlhsan an duh tawh niin report ṭhenkhat chuan tarlang ṭhin mah se, hnathawh erawh chhunzawm reng a la ni thung.
Tang zinga mi pakua chhungte chuan tunkar tir maiah khan an chhungte ruang zawn hna chu chawlhsan an remtih thu an sawi tawh hial a ni.
Supreme Court thuchhuak
Supreme Court chuan khur chhunga tangte hi an dam emaw, an thi emaw lachhuak ngei turin thupek a tichhuak a, mahse hei hi thil zawm harsa tur tak niin a lang. Sorkar laipui pawhin tangte lachhuak tur hi chuan thil mak a thlen a ngai niin SC hnenah hian an lo sawi tawh hial a ni.
February thla tir khan SC hian thupek dang tichhuak lehin February 19 thleng Meghalaya lungalhthei phurh chhuah leh phurh luh hi an khap hial a, court chuan Meghalaya sorkar chu hemi chungchangah hian hma la chak tawk loah a puh. Mahse hei hi an zawm lem lo nia tarlan niin, state sorkar ngei pawhin a hnu lawkah thuchhuah siam lehin, thubuai ngaihtuah a nih leh hma chu lungalhthei phurh hi phal a nih thu te an tarlang ve leh bawk.
SC hian nimin khan lungalhthei lak case-ah hian hearing an nei leh a, he thu ziah lai hian chanchin hriat hman a ni lo a ni.
Tu thiam loh nge?
Report tam tak leh chanchinbu tam tak hailet chuan NGT in lungalhthei lak hi khap mah se Meghalaya-ah hian a rukin mi tam takin an kalpui reng tho tih a hriat.
Hei hi state sorkar pawhin a hriain a hmuhpui vek a, mahse hma an la ṭha duh lo. Chumai a ni lo a, lungalhthei lak hi phal a nih leh theih nan hma an la reng zawk a ni a, kumin kumtir lawk pawh khan mi 15 lai an tang mek chung pawhin CM berin lungalhthei lak khap chu buaina chinfelna a nih loh thu a la sawi a ni.
CM hian nikum November thla pawh khan dan loa a ruka lungalhthei la an awm lo tihte pawh a sawi a, hemi aṭang hian sorkar lam hian lungalhthei lak hi an thlawp viau tih a hriat a, khur neitute tan pawh a hlauhthawnawm loh viau ngei ang!