India-China Border: India leh China sipai-te inṭha ṭhen
Ramri chungchang India leh China buaina chu sosang hman viau mah se, an inṭhaṭhen thei ta nia tarlan a ni.
Ram pahnih sipai-te hian inbiakna an neih hnuah Eastern Sikkim-a Tangkar La pass-ah an inṭhathen thei ta a ni. Helai hmun hi India-in China sipai-te an lut nia a tarlanna hmun kha a ni. India chuan Chinese patrol-te chuan helai hmun hi lirthei hmangin an pan a, India ram chhung an lut niin a sawi. Hetih lai hian China chuan India sipai-ten Tangkar La pass-a Chinese patrol-te chu an tibuai niin a sawi a, India sipaite hi an ram lamah kir tura hriattir an nih thu a sawi. Mahse thil duhawm loh zawk a thlen hmain ram pahnih sipai aiawhte hian inbiakna an nei a, an inṭhaṭhen thei ta a ni. Inbiakna neih zawh hnu hian ram pahnih aiawh te hian beer, rasgulla leh leh ei tur dangte an inthleng tawn nia tarlan a ni. China sipai-te hian India sipai-te chu Budweiser beer an pe a, India sipai-te hian rasgulla leh ei tur dang an pe let ve a ni.
Tun hnaiah ram pahnihte hi ramri chungchngah an innghirngho a, Line of Actual Control (LAC) paltlangah an inpuh tawn bawk. Ram pahnihte hian ramri depah sipai 3,000 vel ve ve an tir a, a ṭul huna che chhuak mai thei turin an inralring a ni. Indian Army leh People's Liberation Army (PLA)-te hi an ram chinah duty tir an ni. Doka La general area-ah sipai aiawhte hian Flag meeting neiin inbiakna an nei a, inremna an siam thei ta nia sawi a ni. Sipaite hian tawlh kir an remti bawk. Hetihrual hian China chuan India chu kum 1962-a an lo indo tawhna aṭanga inzir turin a chah a, a sipaite pawh kha thil thleng kha ngaihtuah let tura tiin, thisen a luan tawh lohna tura chetlak tawpsan turin a ti a ni. PLA thupuangtu spokesman Col Wu Qian chuan, Indian Army-te hian kum 1962-a indo an hmachhawn kha ngaihtuah let se la, India chu pawngpawrh lo turin China chuan a duh tih a sawi.
Tun ṭuma an inepna Doklam hi Bhutan ram chhung ni mah se China chuan a ramah a chhal a, Doklam-Doka La inkalpawhna tur kawngpui a siam mek a ni. Helai hmun hi India, Bhutan leh China-te inrina a ni a, buaina a lo chhuak fo tawh a ni. Bhutan chuan China sorkar chetdan hi a dem thu sawiin, an ram chhunga inkalpawhna tur kawngpui a siam mek pawh tawpsan turin a ngen a ni. Hetih lai hian Chian chuan kawngpui siam hna thawh mek titawp tur hian India sipai-te chuan ramri an kan niin Nilaini khan a sawi. India sipai-te chu an rama let tura a duh thu sawiin, an inhnukdawk thuai a nih loh chuan buaina nasa zawk a chhuah theih thu a lo sawi tawh a ni. Ram pahnihte hi Sikkim-Bhutan-Tibet inrina lai bawrah hian an buai fo a ni.
China hian Doklam-ah hian kawngpui a siam mek a, hei hi a ram venhimna tura tih a ni. He kawngpuiah hian ralthuam tonne 40 vela ril phur thei light battle tank, artillery gun tank leh a dangte tlan thei tura ruahman a ni. China hian Thimphu aṭanga Doklam panna tur hian Bhutan ram chhung km 495 vel zet a lut nia sawi a ni. Bhutan tan chuan China chetdan a dem thu hi a sawi fo a, Doklam-a Army camp a din pawh titawp turin an ngen bawk. India-a Bhutan Ambassador Vetsop Namgyel chuan, China hian inremna an lo siam tawh chu a bawhchhia nia sawiin, Doklam area-ah People’s Liberation Army-te chuan Bhutanese Army camp bulah kawngpui hi an sial tih a sawi. Hei hi an duh loh thu sawiin, China sorkar chu a hmalakna tawpsan turin an ngen tih Namgyel chuan a sawi bawk. Hetih lai hian Chinese Foreign Ministry thupuangtu Lu Kang chuan an hmalakna dodal-ah India puhin, China-Bhutan boundary chungchangah India chu inrawlh lo turin a ti.
China hian India sipaite an ramah kir tura a ngenna a hlawhtlin mai loh avangin Sikkim-a Indian bunker-te a tichhia nia tarlan a lo ni tawh. Indian bunker a tichhiat hi India, China leh Bhutan inrina bul vel a mi nia tarlan a ni a, heng bunker-te hi bulldozer hmanga tihchhiat nia sawi a ni. China chuan India-in ramria bunker eng emaw zat a din thar chu ṭha a tih loh thu sawiin, India chet dan chu ram pahnih inkar tichhe thei niin a lo sawi tawh bawk. India-China border-a bunker hluite pawh India chuan a chei ṭha niin a sawi bawk. India-China border thui zawng hi km 3,488 zet a ni a, Internation Border-ah hian ram pahnihte hi an lo buai fo tawh a ni.
Ram pahnihte buaina hi Tibetan sakhaw puithiam Dalai Lama-a'n hmarchhak tlawh aṭanga inṭan tawh kha nia sawi a ni. Dalai Lama hian Arunachal Pradesh-a Tawang a tlawh a, hei hi China chuan a dem thu a sawi. Tawang hi China chuan a thuneihna hnuaiah awm niin a chhal a, Tibet ram bung huamchhunga mi a ni, a ti.
Tun hnaia ramri chungchanga buina chhuak avang hian sorkar laipui kaihhruaina hnuaiah high-level meeting neih a ni. Meeting-ah hian Home Ministry, Indian Army leh Indo Tibetan Border Police aiawhte an tel a, Indian Army leh People’s Liberation Army (PLA)-te inkara buaina awm sawiho a ni. Sikkim sorkar chuan he thil thleng chungchangah hian Home Ministry-ah report a thehlut tawh bawk. Indian Army chief General Bipin Rawat chuan Ningani khan Sikkim a thleng a, Gangtok-a 17 Mountain Division Headquarters leh 27 Mountain Division, Kalimpong-ah sipai hotute meeting neihpuiin, buaina chinfel dan kawng an zawng a ni.