Indian football vanglai - ngaihawm an chang ta!

'The Brazil of Asia' tih hialin hming lem an pe a, Indian football chu sang takah dah a ni ṭhin. Asian football-ah India aia inchhuang tur zawk an awm chuang lo a, player-te pawh duh ngat se Europe-a inkhel thei tur khawpa thiamna nei an ni hlawm. 

April 30, Ningani zan khan Indian footballer piang tawh zinga thiam ber ang hiala mi tam takin an ngaih Chuni Goswami a thi a, kum 82 mi thihna hian Indian football a nghawng na takzet - tam takin Chuni te vanglaia 'Indian football golden generation' an tih kha an sawi thar a, lung a leng a ni. 

Mohun Bagan tana a career hmang zotu Chuni Goswami hi a vanglaia amah sawmtu, a lo hnar tawh Tottenham Hotspur pawhin thlahna thuziak nen an mangṭha a, "Indian footballer ropui ber pawl Chuni, chawl hahdam ang che," tiin social media lamah an ziak.

Ni e, Sunil Chhetri a thiam a, Bhaichung Bhutia pawh Asian Football Hall of Fame-a lakluh hmasak ber zinga tel pha ngat a ni. Jeje Lalpekhlua goal khung theihzia hi sawi fe tham a tling a, IM Vijayan inkhel hmu phak zingah thiam lo ti an awm kher lo ang.

Mahse, ni e, 'mahse' kan tih a ngai leh ta - Indian football vanglai kan sawi dawn a nih erawh chuan 1950-1965 chho kan sawi a ngai tlat. Khatihlai khan Chuni, P. K. Banerjee, Neville D’ Souza leh Sailen Manna ten an vanglai an hmang miau a, coach lah Indian coach ropui ber ang hiala ngaih Syed Abdul Rahim a ni. 

Hmanah chuan maw...
Indian football ropui lai sawi dawna "Hmanah chuan..." tia sawi a ngai hi a lungchhiatthlak  lai chu a ni a, he hun ropui hre pha rual u te erawh chuan chhuang tak leh intithei takin 'The Golden Era' 
chanchin hi an sawi ṭhin. 

Britain lak aṭanga zalenna sual chhuak a, India a in dan hnu khan kum 1948-ah Blue Tigers international match hmasa ber chu an khel a, Summer Olympic-ah inlanin France chu London khawpuiah 2-1 in an ngam lo. 

Kum 1950 a lo her chhuak a, Hyderabad City Police head coach Syed Abdul Rahim-a hnenah India coach ni tura mawhphurhna pek a ni - he thutlukna hi India coach hmasa ber Balaidas Chatterjee chuan na takin a dodal.
Mahse, Balaidas-a'n Rahim a kalkawng a dal zo lo a, Indian football-a hming dai tawh ngai lo tur coach chuan 1950 khan a hna a ṭan - Balaidas erawh India coach hmasa ber a nihna piahlamah Rahim-a kawng daltu a nihna chu duhawm lo takin  hriatreng a nihna zingah a tel phah. 

Ka Pu Rahim!
Britain enkawlna hnuaiah India chu rei taka an awm avangin ball vawrh kanga inkhelh chu an thiam dan ber a ni a, thiamna aiin tharum an hmang nasa - mahse chu tak chu Rahim-a'n thlak a duh chu a ni. 

Indian coach ropui hian passing game khel a, inkhel hmuhnawm tak pholang turin a naute chu a duh a, chumi tur chuan 'futsal' game a khelhpui fo - Rahim-a hnuaia India game hi tun hnua Pep Guardiola system nen hian a inan thu an sawi ṭhin. 

Kum 1958 leh 1962-a Brazil team-in World Cup nomawi an chawi khan 4-2-4 formation chu an hman uar a ni a, he formation hmang hmasa zingah hian Rahim a tel - hei vang hi a ni mai thei 'The Brazil of Asia' tih hiala Rahim-a enkawl India team kha an lo sawi. 

Rahim-a hnuaia hmun pawimawh chang reng ṭhin Noor Mohammad chuan, "Kan practice-naah khan ball pakhat bak kan nei ngai meuh lo a, chhun chawlhah lah thingpui bak dawn tur kan nei lo. Mahse, kan coach kha a tumruh a, a huaisen a, a thiam em em bawk a, chuvang chuan team hlawhtling tak kan ni," a ti hial. 

Hlawhtlinna chu...
Kum 1951 khan India chuan Asian Games a thleng a, hei hi Indian football hlawhtlin inṭanna a ni. Sahu Mewalal ropuina inelnaah India-in goal chhuah miah loin gold medal an la a, final-ah 1-0 in Iran an ngam.

Bicycle kick hmingthanpuitu Mewalal hian goal li khungin top scorer a ni a, a career chhung zawng khan club leh ram tan goal 1032 ngawt a khung a, vawi 32 ngawt hattrick a siam thei!

India hneh tak Iran team-ah hian Iranian legend, a hnua FC Cologne leh Bayer Leverkusen tana khel thei Parviz Koozehkanani leh Washington University Bears tana khel phak Masoud Boroumand te ho an awm a, an team ngam hi team ṭha bik an ni. 

Mahse, India tan kawng a awlsam vek bik lo. Olympic 1952 khel turin an feh chhuak a, Asian champion hi a hunlaia khawvel team ṭha ber pawl Yugoslavia lakah 10-1 zetin an mualpho. 

Kawng awlsam a ni lo
Asian champion meuh nia inchhuang taka Olympic pantu team kha khawvel huap team ṭha hmaah chuan eng ruai an lo ni lo a, India an thangtlawm. Ke lawnga inkhel ṭhin India hian chhuanlam tur an zawng a, ball boot an bun ve loh chu an puh. 

All India Football Federation (AIFF)-in thuchhuah a siam vat a, player-te chu ram tana an khel a nih chuan ball boot bun ve tawh turin a hrilh! Beiseina sang tak nen India-in Asian Games 1954 a hmachhawn leh a, group stage-ah an tla!

Kum 1956 a lo her chhuak a, Asian champion ni chung pawha an ropui lohna Olympic-ah Asian Games group stage-a tla chungin India an inlan. Mahse, beidawng ve ngai lo Rahim kha a awm miau a, semifinal an lut. 

Mahse, semifinal-ah hian inelna hmasa lama 10-1 a an ngam loh tawh Yugoslavia chu 4-1 in an ngam lo - he inelnaah hian hriatreng tur pakhat erawh a awm. Neville D’Souza chuan quarterfinal-a Australia an hmachhawn ṭumin hattrick a siam a, Asian player zinga Olympic-a hattrick siam hmasa ber a ni. 

1962 ropuina
Asian Games 1958-ah India an inlan a, mahse Rahim-a'n India a kaihruai lo - palina an ni. Rome Olympic 1960-ah hetihlaia team ṭha Hungary chu 2-1 in an ngam lo a, France lakah 1-0 a hma an hruai reng hnuin 1-1 in an inhnehtawk a, India an tla. 

Kum 1962 a her chhuak a, hei hi a ni tun thleng pawha an sawi fo chu - group stage game hmasa berah India hian 2-0 in South Korea an ngam lo a, match hnihnaah Japan an hmachhawn zui. 

Chuni Goswami captain-na hnuaia inkhel India hian first half-ah goal an khung lo a, an striker chhuanvawr PK Banerjee chu kil khatah a lo luak bawk - Rahim-a'n PK hi a chawlh hahdamtir lo. A damloh thu a sawi loh avangin na takin a hau a, "I theihna zawng zawngin va khelh chhunzawm rawh," a ti!

March 20-a mual liam ta PK Banerjee hian goal a khung zui a, Balaram chuan goal khat dang khung ve lehin 2-0 in Japan an hneh. Blue Tigers hian 4-1 in Thailand an sawp zui a, semifinal-ah Chuni leh Jarnail Singh goal hmangin South Vietnam chu 2-1 in an hneh. 

Hei chauh hi...
India-in final an lut a, inkhelh hma zan hian mut ṭhat an mamawh tehlul nen helhhawlh luatah an mu thei lo! Jakarta kawtthlerah an leng khawthawng a, cancer natna avanga a hun hnuhnung hmang mektu Rahim chuan zial a zu hlat hlat a!

Jakarta kawtthlera a naute chu uluk takin an mitah a en a, thu tam a sawi lo. Mahse, a thusawi erawh a naute rilrua huaisenna tuh turin a tawk em em thung. "Naktukah thil pek pakhat min pe ula ka duh a, chu chu gold medal a ni," tih chauh a ni. 

Rahim hian group stage-a an ngam loh hnu South Korea chhaih buai nan player a siksawi kual a, tlarhnung lama khel ṭhin Jarnail Singh chu college-ah striker a ni ṭhin tih hriain tlarhmaah a chhawr mauh!

Syed-a'n risk a la fuh a, 2-1 in South Korea an hneh a, India-in gold an la! Mipui 100,000 chuang hmaa India chakna hi Rahim-a hnuaia India hlawhtlinna hnuhnung ber a ni a, June 11, 1963 khan coach ropui hi a thi. 

Mangṭha mai le
Kum 1964 khan Alberto Fernando chuan coaching zir turin Brazil a pan a, Rahim a ngaihsan lehzual phah. Alberto chuan, "Brazil-a kan zir chu Rahim-a min zirtir hlir kha a lo ni a,  football kha a lo thlirlawk thiam hle a ni," a ti.
 
Rahim-a thih hnuah India hian 1964 Asian Cup-ah pahnihna dinhmun an luah a, hemi hnuah erawh chhuan tham ropuina Blue Tigers hian a hlawh chhuak leh tawh lo. 

Indian coach ropui hnuaia khel ṭhin Franco Fortunato chuan, "Indian football ropuina chu thlanmualah a liampui a ni," tiin Rahim a chungchang a sawi. 

Ni e, Franco kan dem lo che - Indian football leh ropuina chu tunah rih chuan kar hla tak a ni rih ta. 

PK, Chuni, Sailen Manna!
India-in 'golden era' a tawn chhoh laiin player langsar leh thiam bik an awm nual a, Syed enkawlna hnuaia khel phak zingah PK, Chuni leh Sailen Manna te chu ropui zuala ngaih an ni. 

P. K. Banerjee hi March 20 khan Kolkata khawpuiah a thi a, India tana vawi 45 inlan thei striker hi 1961-a infiammi chawimawina sang Arjuna Award semchhuah ṭan a nih khan a dawng hmasa zingah a tel.

IFFHS chuan Indian Footballer of 20th Century-ah a thlang a, kum 2004 khan FIFA chawimawina sang ber FIFA Order of Merit (Centennial) chu a dawng. 

Kum 1950 chhoa India captain Sailen Manna hi defender ṭha bik a ni a, kum 1953-a English FA-in ‘10 best Captains in the world’ a thlanah a lang phak a, Asian player zinga lang thei awmchhun a ni.

Sailen Manna hian, "Sorkar hna aṭanga ka hlawh bak ka la ngai lo a, India tana ka khelh chhung zawng khan Rs.19 chauh ka hlawh ve a ni," a ti!

Chuni Goswami hi Tottenham Hotspur-in an club-a khel turin an sawm a, mahse hetihlaia Mohun Bagan thuneitu zinga mi Dhiren-da chuan, "Eng nge England-ah chuan nangmah chauhin i tih ang?" tiin a zawt a, a kal ta lo!

Rahim-a thih hnu, 1964 Asian Cup-a India-in pahnihna dinhmun an luah laia captain Rahim hian, "Mohun Bagan tan khan inkhelh zawhah balhla leh chhang thawp kan dawng ṭhin a, chu chu a tawk a ni," tiin sum an um ve ngaih loh thu a sawi.