Inchawi, intham, insiamrem!
Engkim mai hi thla êng tak kan hmuh ṭhin ang hi an ni a. Pang khing lehlam ni êng ina a chhun ve loh, thim chhah tak maiin a tuam nei vek an ni - Mark Twain
Infiamna discipline zawng zawng deuh thaw hi a khelmual chhunga khela te inkhelh tluk zet hian, a pawn lamah inchawi (betting) khawvel hi a lian a. Sports Betting hi industry lianpui pakhat a ni reng a ni.
Dan mumal tak leh sorkar leh thuneitute hriatpui thlapa kalpui a awm laiin, daifema thim hnuaia huaihawt lah bang lo. International Cricket emaw Indian Premier League (IPL) inkhel pakhatah hian cheng tluklehdingawn 50 vel inchawi avanga sum vir kual ṭhin anga chhut a ni.
Cricket-ah a hluar
Inchawi lam mithiamte sawi danin, infiamna dang zawng ai hian, cricket game hi inchawi dan chi hrang hrang a tam bik. Inkhel chak zawk tur inchawi satliah mai bakah, run zat chiaha an inhnehna tur te, player pakhatin run a siam zat tur te, ball a hmachhawn zat tur te, mi a vawm hlum zat tur te, run a pek zat tur te, over khata run a vuak chhuah zat tur te, extra a pek zat tur te, 4 leh 6 a hlap zat tur te... kan thai lang seng lo ang.
Chutah tak chuan hun engmaw chen aṭanga cricket khawvel hmai lo ti bal tawhtu leh vawiin thlenga thuneitute lu tihaitu 'Spot' leh 'Match Fixing' tih ṭawngkam lar tak hi a lo lang ta a ni.
Insiamrem (Fixing)
Inchawi chingte'n an pawisa thap aṭanga hlep tam tak an hlawh nana, players te leh a taka khelmual chhunga inhnamhnawihte leh huaihawt tute pawisa hmanga an insiamrempui hi 'fixing' hrihfiahna chu a ni mai awm e.
Entir nan: Liana chu Mizoram star player a ni a. Inchawi thiam Sanga chuan Liana chu Manipur nen an khelh hunah run 10 chiah a siam a, a out chuan cheng nuai 10 pek a tiam a. Liana leh a player pui pali/panga vel chutianga tham an nih takah chuan, Manipur dinhmun a ṭha sawt dawn. Manipur an chak ringa cheng vaibelchhe chuang thaptu Sanga tan chuan player pali/panga a thamna avanga cheng nuai 80 vel sen ngai mah se, vaibelchhe chuang zet kha a la hlawh chhuak dawn tho a ni.
Bookies
Infiamna hmanga inchawina huaihawttu, Betting odds leh chart siamtute. A tawi zawngin a organiser ber hi bookies tia koh an ni a. Bookies ho hi chu, mi zei tak, sum tam tham tak nei, hmelhriat leh thiltihtheihna pawh nei ve tak an ni tlangpui.
Heng Bookies te hi chuan player-te, umpire-te, coaching staff-te, ground staff-te, administrator etc te hi an bum theih apiang chu hlah hi an tum lo tawp mai a ni.
Match fixing
Cricket game bika inchawi dawn hian, a inchawi turte tana lo enlawk tur leh dawn ngai tam tak a awm a. Khaw chin, khelmual awm dan, pitch sawngbawl dan, team combination, player form, toss etc te hian thui tak a hril a ni.
Team pahnih inkhel a chak zawk tur hmanga lo inchawi satliah ai mah hian, inkhel pakhat ṭan hma hauh aṭang tawh hian inchawi hi ṭan a ni tawh a. Team starting 11 leh toss chak zawk thlengin an inchawi vek.
A hma lama kan thailan tawh ang khian, bookies ho chuan inkhel pakhat result siamrem tura, player leh a inkhela inhnamhnawih te an lo tham hian 'match fixing' kan tih chu a ni ta a. He 'match fixing' rawn lar ṭanna chu 2000 kuma South Africa captain Hansie Cronje-a'n (fam) India an rawn tlawh ṭuma, game ṭhenkhat bookies ho nena an insiamremna, phone hmanga an inbiakna Delhi Police-ten an lo record aṭanga rawn irh chhuak kha a ni.
Spot fixing
Match fixing ai maha tunlai cricket khawvel tibuaitu chu, 'spot fixing' hi a ni a. Spot fixing chu inkhel kal lai meka, player pakhat khelh dan bik, over khat chhunga run chhuak zat, batsman out zat, wicket tla zat, extra pek zat etc inchawina a ni.
Over khat chauh pawh ni lo, ball khata thil thleng tur emaw over li/nga huam chhunga thil thleng tur (Captain-in tu nge a vawmtir ang) tih vel zawng zawng an inchawina hi a ni a. Hetiang ang 'spot fix' tur hi, bookies-te tan a nawm bikna chhan chu, team pumpui inhnamhnawihtir an ngai lova, player an duh ho kha a rukin lo tham an tum mai ṭhin a ni.
Live a pekchhuah mek inkhel kal lai mekah pawh, bookies ho chuan, inchawina a tel duh tan line an han hawng ta ṭhin a nih chu.
Entir nan: Over 30-na an khel laiah Bookies ho chuan over 31 aṭanga over 35-na inkara thil thleng thei tur inrinlawksiakna hmangin inchawina chu an han hawng ta a. Cheng vaibelchhe tamtak a vir nghal vut vut mai zel a ni.
Kum 2010-a Pakistan-in England an tlawh ṭuma Mohammad Amir leh Mohammad Asif a te 'No Ball' vawm te leh IPL 2013-a Rajasthan Royals fast bowler S. Sreesanth-a'n Mohali-a Kings11 nen an intum ṭuma, over lina chhe zeta a vawm te kha 'spot fixing' hrin vek a ni.
Cricket Covid 19
Fixing lakah hian a tu a mah te hi an him lo a. Tu pawh mai hi inhnamhnawih thei vek an ni a. Virus ang mai hian thla a zar ve a nih hi maw. Players leh team staff mai bakah umpire, ground staff, organiser te tumah hlah a tum bik lo. A himna chu, fimkhur leh inhnhnawih loh a ni tawp mai a ni.
Anti Corruption
ICC chuan he thil lungchhiatthlak tak mai hian cricket hmel a ti bal takzet tih a hriat avang leh pawi nasa tak a khawih dawn tih a hmuh lawk avangin Anti Corruption Department chu Board tinte din turin a ti ta.
BCCI Anti Corruption lam team pawh hi a buai berte zinga mi an ni ngei ang. BCCI leh Cricket Association of Mizoram hmalakna zar zoin he thuziaktu pawh hi International Game dawta sang ber 1st Class Cricket chu season hnih lai mai Mizoram tan ka lo feh chhuak ve ta reng mai a. Hetah hian Anti Corruption lam department pawh hian nasa taka player-te min fuihna leh zilhna, warning leh tih tur leh tih loh turte min fah nasa hle ṭhin a ni.
Team a telte hian inkhelh hmain, team lam chanchin hi kan nupui fanaute leh chhungte tak ngial pawh kan hrilh thiang lo a. Inkhelh ni hi chuan bus aṭanga kan chhuak a khelmual kan luh hma hian, thuneituten kan phone zawng zawng hi min laksak vek a, inkhelh zawh hnuah chauh pek leh ṭhin kan ni.
Tin, heng bookies-te hian player-te hi nasa takin min lo zirchiang a, kan lawm zawng leh chak lohna hmangin mi thlem an tum dawn. Chung chu 'honey trap' an ti a. Sum leh pai hmang te, present to tak tak: lirthei, designer sana, in leh lo, nula etc hmang ten min kawmngeih dan tur an dap ṭhin. Tin, hetiang kan lo tawna, kan hnar a nih pawhin kan hnar thu tal thuneitute hnena thlen loh chuan hrem theih vek kan ni.
Anti-corruption lam changtute hian nasa takin hma an la a, vawin thleng hian man leh chhuihchhuah hi an la nei zel bawk. An thawhrim zarah cricket game hi felfai taka la kal thei a ni te pawh a tih theih a, nikum pawh Karnataka Premier League-ah match fixing a awm - Anti-corruption zarah chhuichhuah ni a, season neih zawh taka Mizoramin state pawn aṭanga an lak Abrar Qazi pawh hrem zingah a tel.
Infiamna dik leh ziktluak
Engkim mai hi êng lam nei chuan thim lam pawh a nei a, lei anchhedawng tih takah 'advantage' leh 'disadvantage' hi chetna apiangah a awm.
Infiammite leh a inhnamhnawihte tana hriat reng tur chu, duham hian chintawk a nei lo. Infiammi kan nih angin, fair taka, nuam ti taka kan inkhelh kha sum leh paiin a lei zawh loh kan infiam chhan, kan tui chhan a ni tih hi a ni awm e.
Spot fixing - Pakistan leh India
Kum 2010 khan Pakistan-in England an tlawh a, Test series game lina chu khelmual hmingthang Lords-ah khelh a ni a, hemi ṭum hian cricket hmel ti baltu 'spot fixing' a thleng.
Pakistan captain Salman Butt a chuan bookie Majar Majeed hnena thamna a lak hnuin, a bowler ṭha pahnih Mohammad Asif leh Muhammad Amir te chuan, inkhelh laklawh laia 'no ball' an vawm hun tur an ruahman lawk vek a, chu chu 'spot fix' an tih chu a ni.
Hnu chhui thiam hmingthang Scotland Yard-in an chhui chhuak a, captain Salman Butt leh Md Asir te international career a tawp phah tiin a sawi theih a, lung in bang te zutin tualchhung cricket erawh an khel leh tawh. Khatih hun laia kum 18 mi Amir erawh kum nga chhung cricket-a inhnamhnawih lo tura hrem a nih hnuah rawn let leh tawhin Pakistan tan pawh a khel leh tawh a ni.
May 9, 2013 khan Chandigarh-ah Rajasthan Royals leh India fast bowler Sreeshant chu spot fixing-ah a inhnamhnawih leh bawk. Sreeshant hian a hma zawngin a kawngah towel a zep lo a, over 2-na a vawm dawn chiahin towel sen a zep.
Sreeshant hi bookie nen an lo inbe rem sa chu niin hetia towel a zeh chiah hian, "Khai le, tuna ka vawm tur over hi spot fixing-na tur chu le," tia a kawhmuhna a ni. Indian bowler Sreeshant khan bookie hoin inchawi duhte tan hun an nghah deuh nan leh chetvelna a tam nan, a ball vawm ṭan hma khan ṭum dang zawng aia rei a in warm-up a, kha over a vawm zawh meuh kha chuan a hma over khata run 5 chauh pe khan, lehlam batsman te tana awlsam taka vuak tur pe nualin, run 13 zet a khilai a ni.
Kerala bowler hi dam chhung atan hrem a ni a, Rajasthan Royals-in a contract an tihtawp sak nghal. August 2019 khan hremna hi kum sarih atan tihtawi sak a ni a, September 2020 hian hremna a hmang zo dawn.
Match fixing - Cronje leh Azhar
Khawvel hriata match fixing rawn alh chhuah hmasak ber ṭum chu 2000 kum kha a ni a, khatiang hunlaia khawvela team ṭha bera ngaih chu Hansie Cronje (fam) kaihhruai South Africa team kha an ni.
Proteas hian India an rawn tlawh a, Cronje hote hi ṭha mah se Men in Blue-in harsatna nei loin an hneh. An chhui chian hnuah erawh match fixing a awm tih an hmu chhuak. April 7, 2000 khan Delhi Police Crime Branch hotupa Ishwar Singh-a chuan Proteas captain Hansie Cronje leh Bookie lar tak Sanjay Chawla te phone a inbiakna an lo record chu khawvel hriatah apuangzar - cricket chauh ni loin infiamna khawvel a deng chhuak rang hle.
Chutah an han chhui zau zel chuan India Captain Md Azharuddin chuan Hansie Cronje chu kum 1996 daih tawh khan Bookie Mukesh Gupta a lo inhmelhriattir tawh tih hmuhchhuah zel a ni a. Thingrem hrang hrang aṭang chuan ruhro chi hrang hrang an rawn hai chhuak ta tup tup a ni ber mai awm e.
Cricket khawvelin hun thim tak a tawn phah a, Cronje leh Azharuddin te hi damchhung atana inkhel thei lo turin an hrem. International Cricket hian ngai a awh leh theih tawh lo hlauhawm hial khawpin khatiang hunlai dinhmun kha a awm.
Players lar tak tak Ajay Jadeja, Gibbs, Salim Malik, Manoj Prabhakar leh midang te pawh match fixing-ah hian an bang lo a, hremna an tawk vek.