Afghanistan ram roreltu thar Taliban

Taliban firfiak pawlten ni 10 chhung leka Afghanistan ram khawpui liante la a, an ram thuneihna pumhlum an la thei mai chuan khawvel mak tih leh ngaihven a hlawh zui hle. Afghanistan chu Taliban rorelna hnuaia a awm leh tak avanga mipuite'n hlauhthawnna nasa tak an neih karah Taliban chuan sorkar tharah hian a hmaa an rorelna khirh tak ang ni loin, zalen leh huamzau sorkar siam an tum tih an sawi. Mahse sorkar thara hruaitu chanvo an insem dan tur erawh an la sawi lang lo.

Taliban hi kum 2001 khan US kaihhruai sipaite'n Afghanistan-a an thuneihna aṭangin an paihthla a, mahse kum 20 hnuah Afghanistan ram aṭanga US leh ṭangrual sipaite lak chhuah an nih aṭangin tha rawn thawh thar lehin, May thla khan beihpui thlak ṭanin August 15-ah Afghanistan ramah thuneihna pumhlum chu an la let leh thei ta a ni.

Taliban - Islamic Emirate of Afghanistan (IEA)
Taliban tih hi Pashto ṭawnga 'zirlaite' tihna a ni a, anmahni erawh chuan Islamic Emirate of Afghanistan (IEA) tiin an insawi. Taliban hian sipai nuai khat chuang an nei nia sawi a ni.

Kum 1990 chhoa Afghanistan aṭanga Soviet Union sipaite an inhnuhdawh hnuah, Pakistan hmarlam bialah Taliban hi a ding ṭan nia sawi a ni. Pakistan aṭang hian Afghanistan lamah huang zauh zelin, kum 1994-a Afghan Civil War a thlen khan Taliban hi pawl pawimawh tak a ni chho a, an mi leh sa zingah zirlai tam tak awmin, traditional Islamic School aṭanga zir chhuakte an ni. Soviet-Afghan War lai khan Mohammed Omar kaihhruaina hnuaia Afghanistan ramah an huang zauh zelin, ram pum deuh thaw chu an la thei a ni. Kum 1996-ah thuneihna changin, Afghan khawpui pawh Kandahar-ah an sawn nghal bawk.

Kum 1996-2001 chhung khan Taliban-te hian Afghanistan ramah hian ro an rel a, Taliban sorkar hi ram pathum - Pakistan, Saudi Arabia leh UAE chuan an pawm hman a ni. Mahse kum 2001 December thla khan US kaihhruai ṭangrual sipaite'n an thuneihna hi an paihthlak sak ta a ni.

US chakna hmanga paihthlak an nih hnuah Taliban-te hi an zuai chho deuh hman a, mahse a hnuah America thlawp, Afghanistan sorkar leh NATO kaihhruai International Security Assistance Force (ISAF) bei turin a intuaithar ṭha leh ta a ni.

Taliban rorelna rawng
Kum 1996-2001-a Afghanistan-a ro an rel chhung khan Taliban hian Islam dan, Sharia law chu khauh taka kengkawhin, he dan hnuaiah hian mi tam tak rawng taka sawisak leh tihhlum an awm.

Taliban-te'n thuneihna an chan tirh lam hian eirukna umbo tura an beihna te, dan leh thupek kenkawh ṭhat leh, an huam chhungte sumdawnna hmun atana him taka an siam avangin mipuite thlawp pawh an hlawh hman hle. Mahse an thuneihna an sawhngheh hnuah Sharia law chu khauh taka kengkawh zuiin, an che rawng zui ta hle a ni.

Dan bawhchhiaa puh mi tam tak chu mipui hmuhah tihhlum an ni a, chenna in tam tak an tichhiat sak bakah, thlai chinna ramte pawh an halsak a ni. Ram sakhaw dang thil hlu tam tak pawh an tihchhiat sak bawk. UN-in ei leh ina chhawmdawlna tur a pekte pawh mipui hnenah an sem chhuak duh lo a ni.

Hmeichiate school kal khap an nih bakah pawn lama hna an thawh phalsak an ni lo a, pawn an chhuah dawn pawhin an chhungte mipain an kalpui zel a ngai. Pawn lama an awm chhungin an taksa khuhna, burga chu englai pawha hmang tura tih an ni. TV, music leh cinema-te thlengin an khap zui bawk.

Rorelna kalphung thar tiam
Taliban-te rorelna rawng tak leh khirh tak hriat a lo nih tawh avangin tun ṭuma Afghanistan ram thuneihna an chan leh tak avangin mipui, a bikin hmeichhiate hlauhthawnna a nasa nghal hle. Hetih lai hian Taliban chuan rorelna ṭha zawk leh zalen zawk an tiam a, mahse an thutiam ang hian an kal dawn em tih erawh rinhlelhna a la lian hle.

Taliban-te chuan sorkar tharah chuan hmeichhiate dikna chanvo humhalh sakin, press mite zalenna pawh pek an ni dawn tih an sawi.

Thuneihna an chan hnuah a ṭum khatna atan Thawhlehni khan an pawl thupuangtu, Zabihullah Mujahid chuan press conference neiin, "Hmeichhiate chu hna an thawh leh lehkha an zir pawh phalsak vek an ni ang. Kalphung thar tur pawh kan duang tawh a, Islam dan hnuaiah hmeichhiate chu khawtlangah pawh an inhmang reng thei dawn a ni," a ti. Hmeichhiate thliar hran leh rahbehna a awm dawn lo a, ram tan hna an thawk ho vek dawn tih a sawi.

Mujahid chuan Taliban sorkar hmasa lakah tuna sorkar thar chu a danglam dawn hle tih sawiin, press mite hrekbeh an ni dawn lo a, phalna nei lo mi in dapsak theih a ni dawn lo a, sorkar paihthlak tak hnuaia thawk leh, ram dang mi te, Afghan National Security Force leh ram dang thawhpuite pawh beih an ni dawn lo tih a sawi bawk.

Taliban pawl hruaitu, ram danga awm mekte pawhin Kabul an thleng leh ṭan. Taliban co-founder leh deputy leader Abdul Ghani Baradar pawh kum 20 hnuah Thawhlehni khan Afghanistan-ah a kir tawh a ni. Haibatullah Akhundzada chu Taliban pawl hotu lu ber ni mah se, sorkar tharah hian Baradar hi President-ah dah a ni dawn nia sawi a ni


1. Hibatullah Akhundzada
Hibatullah Akhundzada hi kum 2016, May thla khan Taliban supreme commander-ah dah a ni. Kum 1980 chhoah hian Afghanistan-a Soviet sipaite beih letnaah pawh an tel nasa a, mahse sipai commander tih aiin sakhaw hruaitu angin hriat lar a ni zawk thung.

Kum 1990 chhoah khan Sharia Court hotu a ni. Aghanistan-a thuneihna an chan khan Taliban-te hian Islam dan khirh tak chu kengkawh nghalin, dan bawhchhiate chu hremna na tak tak pek an ni a, tualthat leh uirete chu mipui hmuha tihhlum niin, rukrute chu an kutte tansak an ni ṭhin. Aklhundzada hi kum 60 a chuang tawh nia rin a ni a, a hun tam zawk chu Afghanistan-ah hian a hmang a ni. Supreme commander a nih angin Akhunzada hian political, military leh religious affairs-te a chang a ni.


2. Abdul Ghani Baradar
Mullah Abdul Ghandi Baradar hi kum 1994-a Afghanistan-a Taliban dintu mi pali zingah a tel. Kum 2001-a US kaihhruai ṭangrual sipaite'n Taliban thuneihna an paithlak hnu khan an pawl khaikhawmtu ber a ni chho a, mahse US-Pakistan in joint operation an neihah kum 2010 khan Karachi-ah man a ni.

Kum riat a tan hnuah, inremna siam tura inbiakna peng pakhatah chhuah a ni a, kum 2019 khan Qatar-a Taliban office hotuah a awm zui. Kum 2020-a US kaihhruaia inremna zawnga inbiakna an neihah khan Taliban team zingah a tel.

3. Mohammad Yaqoob

Mohammad Yaqoob hi Taliban dintu Mullah Mohammed Omar-a fapa a ni. Kum 30 chuang awrh chauh nia sawi a ni a, mahse tunah hian Taliban military operation-ah an hotu a ni mek. Kum 2016-a Akhtar Mansour a thih khan an pawl zinga tam tak chuan Yaqoob hi supreme commander atana ruat an duh a, mahse a la naupan avang leh tawnhriat a la neih tlem avangin ruat a ni ta lo.

4. Sirajuddin Haqqani

Taliban deputy leader niin, Sirajuddin Haqqani a pa Jalaluddin Haqqani a thih hnuah Haqqani network-ah hruaitu atan dah a ni. Haqqani network hi tun hnaia Afghanistan sipai leh an thurualpui khawthlang ram sipaite beihna lian tham tak tak thlentu ber an ni. Haqqani hi kum 45 mi vel nia sawi a ni a, tunah hian a awmna hmun tak hriat a ni lo.

5. Abdul Hakeem

Kum 2020 September thla khan Taliban chuan Abdul Hakeem hi Doha-a Taliban negotiating team hotu atan an ruat. Kum 60 vel nia sawi a ni a, Pakistan-a Quetta-ah Islamic religious school, Madrassa a din a, he hmun aṭang hian Taliban-te rorel dante a lo enpui ṭhin. Taliban hruaitu tam tak pawh Madrassa-ah hian an tlanchhe lut ṭhin a, heta ṭang hian an pawl hi an kaihruai ṭhin a ni.

Hakeem hi Taliban council of religous scholars hotu a ni bawk a, Taliban supreme commander Akhundzada nena inpawh ṭha tak nia sawi a ni.