India leh China Ramri chanchin

India leh China ramri hi Sino-Indian border tih a ni a, sector thuma ṭhen niin, Western sector, Middle sector leh Eastern sector a ṭhen fel a ni. India leh China ramri hi kilometre 3,488 a thui a ni a, Bangladesh tih loah chuan India-in ramri a neih zinga thui ber a ni.

Western Sector
Western Sector-a India leh China ramri hi km 2152 a thui a ni a, he ramri hi India lamah chuan Union Territory ni ta, Ladakh (a hmaa Jammu and Kashmir state huam chhunga awm) leh China-a Xinjiang Province inkara awm a ni. 

Hemi ramriah hian Aksai Chin a awm a, hei hi India chuan Ladakh huamchhungah a awm nia chhalin, China chuan Xinjiang Province chhungah a awm niin a chhal thung. British ho khan India leh China ramri hi vawi hnih ngawt an lo rin a, kum 1865-a British-in India-China ramri a siam chu Johnson’s line tih a ni a, he line chhungah hian Aksai Chin chu a hun laia J&K (tuna UT ni ta Ladakh) huamchhunga rin luh a ni. Kum 1893 khan British bawkin India-China ramri siam lehin, McDonald Line tih a ni bawk. He line-ah hian Aksai Chin chu China-a Xinjiang Province huamchhunga rin luh a ni thung. 

British-in India leh China ramria line pahnih a siam avang hian ram pahnihte inkarah inhmuhthiam lohna a awm phah fo a, India chuan Johnson’s line hi a pawm zawk a, China hian McDonald Line hi a pawm thung a ni. India-in a rama a chhal Ladakh-ah hian Aksai Chin a awm a, Aksai Chin leh Ladakh inrina hi Line of Actual Control (LAC) tih a ni a, hemi rin chin hmarchhak lam chu China thuneihna hnuaia awm a ni. 

Middle Sector
He sector hi Ladakh chhimthlang lam aṭanga Nepal thleng a ni a, km 625-a thui a ni. He ramri hian India-a Himachal Pradesh leh Uttarakhand-a kaltlang a, Tibet leh India inrina pawh a dek tel a, Middle sector-a India-China ramriah hian ramri chungchanga intihthiam lohna a thleng ngai lo tih theih a ni.

Eastern Sector
He ramri hi India-a Sikkim-ah a awm a; Nepal, Tibet (China thuneihna hnuaia awm) leh Bhutan a ri bawk a ni. He sector hian Arunachal Pradesh pawh a huam tel.  He ramri hi McMohan Line tih a ni. China chuan McMohan Line hi a pawm thei lo a, kum 1914-a Shimla Convention-a line siamnaa inremnaah khan Tibet hruaituten an lo pawm mai kha pawm thei turin thuneihna leh chanvo an nei lo, tiin vawiin thlengin he line hi China chuan a pawm thei lo a ni.

China chuan Arunachal Pradesh-a Tawang area chu Tibet huam chhungah a awm nia chhalin Tibet hi China thuhnuaia awm a ni. China-in he line a pawm theih loh avang leh Ladakh-a Aksai Chin chu ataa a chal avangin kum 1962 khan India leh China chu an indo phah hial a nih kha.

Tunhnaia ramria buaina
Ladakh-a Line of Actual Control (LAC)-ah hian inhmuh thiam lohna a awm a, he line-a Pangong Tso Lake leh Galwan Valley bakah Sikkim-a Naku La-ah ramri chungchangah ram pahnih sipaite inhmuh thiam lohna a thleng a ni.

May 5 zan khan Ladakh-a Pangong Tso Lake bulah India sipai leh China sipai People's Liberation Army (PLA) inkarah inhnial buaina a awm avangin buaina a chhuak a, China sipai hian tiang (stick) an ken thu leh buaina chhuakah hian an hmanrua an thawh tel avangin India sipai ṭhenkhat chuan hliam an tuar a ni. He buaina hian May 6 zan thleng a awh a, a hmuna ram pahnih sipai hruaitute an inbiakremna azarah buaina hi a punlun zui ta lo. 

Pangong Tso Lake hi Finger 8 a ṭhen a ni a, Finger 1-4 hi India thuneihna hnuaia awm a ni a, Finger 5-8 hi China thuneihna hnuaia awm a ni thung. Pangong Tso Lake-a Finger 8 kal thleng tura India sipai patrolling chu Finger 4-ah an lo dang a, hei vang hian inhnial buaina a chhuak a ni. A hma pawhin China sipaite hian India sipai, Finger 2 aṭanga patrolling neih ṭhin chu Finger 5 piah lam kal an lo phal tawh lo a ni. Finger 4-ah hian ramri pela China sipai lut an awm nual thu India chuan a tarlang. India hian Finger 8 thleng hi a ram chinah a chhiar avangin helai thlenga patrolling neih hi ramri pel loah a inngai.

Sikkim hmarchhak lama Naku La pass-ah India leh China sipai 150 vel chu May 9 khan an intibuai nia sawi a ni bawk. He buaina hi buaina lian tham a ni lo a, silaia inkahna a thlen loh bakah hmanraw telloa insual buaina a ni ber. He thil thlengah hian India sipai 4 leh China sipai 7-in hliam tenau an tuar a, inbiakna avanga inremna a awm avangin buaina hi a reh zui ve leh mai a ni. 

Ladakh-a Galwan Valley-ah India chuan lei (bridge) a dawh mek a, he lei hi LAC aṭangin km 7-7.5 a hla a ni. He lei hi a hmaa awmsa, thinga siam lei thlakna tura tih a ni. May 10 khan lei dawh mek hi China chuan a dodal thu a sawi a, a ram chinah India chu lutah leh defence facility saah a puh a ni. Mahse India chuan sak luih zel a tum thung. India chuan Ladakh-a ramri, Hot Spring area-ah India ram chin km 3-ah China sipai lut leh, Patrol Point 15 leh Patrol Point 17 hnaiha lutah a puh ve thung a ni. Galwan Valley-a lei dawh hian nikuma defence Minister Rajnath Singh-a'n a hawn, DBO road a pawh dawn a ni

China president Xi Jingping chuan Covid-19 hri leng hi China ramri zauhna remchangah hman a tum niin Indian National Security advisor hlui, Brahma Chellaney chuan a sawi. Hong Kong tualchhung thuneihna titlem zawnga National Security Law thar siam a tum a, South China Sea-a administrative district thar pahnih a siam bakah, April thlaa Vietnam fishing boat a pil chungchang pawh Chinese maritime surveillance vessel tih a nih thu Chellaney chuan a sawi bawk.