
MHA-in CAA hman ṭan tur thu a puang : Eptu party hrang hrangte'n an sawisel
Ministry of Home Affairs (MHA) chuan kum 2019 December thlaa pass tawh, Citizenship Amendment Act (CAA) chu kalpui ṭan a nih tur thu Thawhṭanni khan puangin, CAA hnuaia inkaihhruaina leh dan zam 'Citizenship Amendment Rules, 2024' a tlangzarh.
Union home minister Amit Shah chuan he thu hi X-ah post-in,"Dan zamte hian sakhuana avanga Pakistan, Bangladesh, leh Afghanistan-a tihduhdah tuarte tan India khua leh tui nihna a pe thei dawn a ni. CAA dan hmang hian prime minister Narendra Modi chuan kan constitution buatsaihtute'n Hindu, Sikh, Buddhist, Jain, Parsi leh Kristiante tana an thutiam a tihlawhtling tih a lantir a ni", tiin a tarlang.
CAA hi December 11, 2019 khan Parliament-ah pass niin, MHA hian January 10, 2020 aṭanga hman ṭan tur a nih thu sawi mah se, CAA hman dan tur siam fel a nih loh avangin hman ṭan nghal a ni lo thung a ni.
CAA hnuaia khua leh tui nihna dil dan kaihhruaina siam

CAA hmang hian India ṭhenawm ram pathum; Pakistan, Bangladesh leh Afghanistan-a Hindu, Sikh, Buddhist, Parsi, Jain leh Kristian sakhaw vuantu, India-a lo lutte tan khua leh tui nihna pek theih a ni dawn a ni. Mahse India khua leh tui nihna dil turte hian dilna theh lut turin document chi ruk an neih a ṭul dawn a, hei bakah hian India an lo luh ni chiang taka ziah lan a ngai bawk.
Document neih ngai zingah hian, birth certificate, in luah hriatpuina, nihna fiahna lehkha, license eng emaw ber bakah, an lo kalna ram sorkar pek chhuah zirna certificate te a tel. Diltu hian Hindu, Sikh, Buddhist, Jain, Parsi emaw Kristian sakhaw vuantu a ni ngei tih fiahna, a awmna hmuna sakhaw hmun hriat hlawh leh rintlak tak hnen aṭanga hriatpuina a neih tel a ngai bawk.
CAA hnuaia khua leh tui nihna dil tur hian December 31, 2014 aia hmaa India rama luh a ngai a, India ramah kum khat tal an khawsak/chen tawh a ngai bawk. Diltu hian December 31, 2014 hmain India ram a lut ngei a ni tih fiah nan document hran (expired pawh tiamin); passport leh visa te theh luh a ngai leh dawn a ni. CAA hian dan loa India rama lut leh visa thi tawha India rama cheng chhunzawmte hremna dan aṭangin ngaihhnathiamna a pe a ni.
State tinah empowered committee leh district level committee dinin, committee hian dilna theh luttute dinhmun thlithlai leh fiah turin hma an la ṭhin dawn a ni. District level committee hi state tinah census operation director-in a ho anga, district level-ah senior superintendent emaw superintendent of post-in an ho ve leh ang. Committee-ah hian Intelligence Bureau officer, Post Master General, State emaw National Informatics Centre te bakah home department leh divisional railway manager aiawhin mi pakhat an tel dawn a ni. Khua leh tui nihna diltu dilna hi pawm a nih chuan, khua leh tui ṭha ni tura intiamna la turin diltu hi district level committee hmaah hian mahni ngei inlan a ṭul dawn a ni.
Eptu party-te'n CAA hman hun an sawisel

Sorkar laipuiin CAA rules peihfel tawh leh hman ṭan a nih dawn thu a puan hnu lawk hian hmun hrang hrangah duh lohna leh dodalna lantirna a thleng ve nghal. Eptu party ṭhenkhat chuan CAA hman theih tura puan hun chu Lok Sabha inthlan hun puan a nih hma lawk a nih avanga rinhlelhawm an tih thu an sawi.
CAA hman ṭan hun thu-ah hian Jammu & Kashmir chief minister hlui, Omar Abdullah chuan Lok Sabha inthlan hma khera sorkar laipuiin a puang zar chu thil tum an nei ni ngeia a hriat thu a sawi. Abdullah chuan,"Paharis te tan reservation an siam ve dawn em? Paharis-ah chuan tute nge an telh dawn? Inthlan hmaa mipuite bum nan heng thil hi an ti mai mai a ni," tiin, BJP chu vote hmuh nan chauha hma laah a puh.
Congress general secretary, Jairam Ramesh chuan BJP chu West Bengal leh Assam-a voter-te rilru ṭhen hran tumah puhin,"CAA hman theih tura dan siam nan hian kum li leh thla thum zet hun an hmang a, dante hi thla ruk chhunga peih theih a ni. Modi-a sorkar hian dik takin thil a ti dawn a nih chuan kum 2020 khan hman tawh tur a ni a, Lok Sabha inthlan nan thla khat chiah a awm tawh tihah CAA hman a nih tur thu an rawn puang hian West Bengal leh Assam-a vote thlaktu turte rilru ṭhen darh an tum tih a tichiang a ni," a ti.
West Bengal chief minister, Mamata Banerjee pawhin CAA hnuaia dan zamte chuan inthliar hranna lam a hawi a nih chuan na taka a dodal tur thu a tarlang ve bawk. Mamata chuan Lok Sabha inthlan hun tur puan nan hun tlemte chauh a awm tawh tiha CAA dan hman a nih tur thu puan chu thil dik nia a hriat loh thu sawiin, West Bengal-ah chuan detention camp siam emaw, National Register of Citizens (NRC) tih emaw a nih loh tur thu a sawi bawk. Hetih lai hian sorkar laipuiin CAA hnuaia dan hman turte peihfel a nih thu a puan hnu lawk hian West Bengal-a Matua hnamte chuan All India Matua Mahasangha headquarters-ah lawmna hun an hmang a, state chhung hmun dang dangah an hmang bawk.
Supreme Court-ah IUML an zualko

Sorkar laipuiin CAA hman ṭan a nih tur thu a puan hnuah, Indian Union Muslim League (IUML) chuan CAA hi hman a nih lohna turin Supreme Court-ah zualkoin, CAA hmang tura thuchhuah awm chu stay rih turin an ngen.
IUML hian CAA chu India constitution kalh leh thlei bik nei nia sawiin, Pakistan, Bangladesh leh Afghanistan-a Muslim ni lo zawng, sakhuana avanga tihduhdah tuarte'n India khua leh tui nihna an nei thei bik tur chu thil dik a nih loh thu an sawi. CAA-in Muslim a hmaih bik chu Article 14 palzutna a nih thu an tarlang bawk. IUML-in Supreme Court-a an zualkonaah hian CAA duh lohna leh khinna thubuai theh luh 250 zet awm mek, Supreme Court-in a ngaihtuah fel hma chu he dan hi la hman ṭan rih loh an duh thu an tarlang. Kum 2019-a Parliament-a CAA pass a nih khan IUML hi he dan khingtu langsar leh hmasa ber pawlah an lo ṭang tawh a ni.
Hetih lai hian All India Muslim Jamaat President, Maulana Shahabuddin Razvi Bareilvi chuan CAA hnuaia dan siam chu ṭha a tih thu sawiin, Muslim sakhaw vuantute tan hlauh tur a awm loh thu a sawi. "Sorkar laipui chuan CAA chu hman theihin a peih ta a, hei hi a lawmawm tak zet a ni. He dan chungchangah hian Muslim zingah hlauhna a awm nasa hle a, kan hriat tur erawh chu he dan hian Muslim tan engmah a khawih pawi lo a ni. India rama Muslim nuai tam takte hi he dan hian a khawih pha lo a, an khua leh tui nihna a chhuhsak dawn lo. Tun hma chuan Muslim ni lo tan India khua leh tui nih theihna hi a awm lo a ni," tiin a sawi.
CAA hman tur puanin hmarchhak state-te a nghawng

Sorkar laipui chuan Thawhṭannia Citizenship Amendment Act (CAA), 2019 hman a ni tawh dawn tih a puan chu hmarchhak state ṭhenkhat, a bikin Assam-ah dodalna a nasa hle. Assam state-a CAA dodalna hi zirlai pawl AASU hnuaia neih niin Tripura leh Meghalaya-ah North East Students’ Organisation (NESO) kaihhruaina hnuaiah neih tum a ni bawk.
Assam-ah dodalna a nasa

Assam-a CAA dodalna lantirtu zingah All Assam Students’ Union (AASU) chu a langsar ber an ni. AASU hian kar hmasa khan motorcycle rally an lo huaihawt tawh a, hemi bakah hian Thawhṭanni tlai khan CAA dan inziahna lehkhapuan chu an hal ral bawk. AASU hi pawl dang 30 zetin an thlawp a, CAA dodalna hi lantir chhunzawm zel an tum thu an sawi. CAA dodalna atan hian Congress party kaihhruai, eptu pawl 16 inzawm khawm chuan state pum huap non-cooperation movement chu nimin aṭangin an nei.
Congress telna eptu pawl 16 inzawm khawm, United Opposition Forum, Assam chuan thuchhuah siamin state chhung mipuite chu CAA dodalna kawnga thlawp turin an sawm a, hetiang dan ṭha lo tak hi Assam huam chhungah hman a nih loh nan theihtawpin an dodal zel dawn tih an sawi. CAA leh Assam Accord inkalh dan an sawi lan bakah a tawp thlenga CAA dodal an tum thu an sawi a ni.
AASU president Utpal Sarma chuan BJP kaihhruai sorkai laipui chuan Parliament-a a chakna hmangin CAA dan hman chu a barh lui niin a puh a, he dan hi Assam bakah hmarchhak state danga ram leilung fate tana dan ṭha lo tak a ni, a ti. Sarma chuan Assam leilung fate dam khawchhuahna atana dan hlauhawm tak hi engti kawng maha pawm theih a nih loh thu a sawi a, lungawi lohna lantir an tum bakah court rorelna thlen ngei an tum thu a sawi.
Asom Jatiyatabadi Yuva Chhatra Parishad hotupa Palash Changmai chuan CAA dodalna chu nimin aṭang khan nasa zawkin an kalpui chhunzawm tur thu leh, prime minister Modi leh union home minister Amit Shah-te lim chu an hal dawn thu a sawi bawk. Palash hian Bangladesh aṭanga Hindu rawn lutte chu Assam state-ah awm nghehtir an phal ngai dawn lo tih a sawi a ni. Assam Jatiya Parishad chuan Assam chief minister Himanta Biswa Sarma leh union minister Sarbananda Sonowal chuan inthlan hmaa Assam mipuite humhim tura an intiamna chu vote hmuh nan chauha sawi a ni tih chu Assam tana dan ṭha lo tak an dang thei lo hian a tichiang hle niin an tarlang.
Congress hruaitu Debabrata Saikia pawhin CAA chu Assam Accord, 1985 nen a inkalh thu a sawi. Assam Accord-in dan loa an state lutte a pawm theih chin March 24, 1971 hnu lama Assam lutte chu an pawm thei dawn lo tih a sawi. CAA dan hnuaiah hian December 31, 2014 hma lama lutte chu khua leh tui nihna a pek avangin Assam Accord nen hian a inkalh a ni.
Guwahati Police chuan lungawi lo leh dodalna lantirtute chu vantlang bungrua tichhe lo turin an chah a, hetiang zawnga che an awm a nih chuan dan hmanga hrem an nih tur thu sawiin an vaukhan. Police thuneitute chuan nawrh huaihawtte chu rel kawng leh National Highway-te tichhe lo turin an chah a, khua leh tui dangte tana hnawksak zawnga che lo tura an duh thu an sawi bawk. Guwahati Police thuchhuah chuan hetiang zawnga chet la an awm chuan Indian Penal Code leh Prevention of Damage to Public Property Act, 1984 hnuaiah thubuai siamsak an nih dawn thu leh, an thil tihchhiat man chu an chawi a ngaih tur thu an sawi bawk.
Meghalaya-a hmalak zel dan tur an rel

Meghalaya-a tlawmngai pawl hrang hrang chuan nimin khan CAA dodalna kawnga hmalak dan tur an rel. Meghalaya hmun tam zawk hi sixth schedule hnuaia awm ni mah se, sixth schedule area ni lo hmun ṭhenkhatah CAA dan hi hman a nih dawn avangin dodalna lantir ngei an tum.
Meghalaya eptu pawl, Voice of the Peoples’ Party (VPP) chuan CAA chu an state chhung hmun tam takah hman ni dawn lo mah se, hmun ṭhenkhatah hman a nih dawn avangin an dodal tlat dawn niin an sawi. VPP hotu Ardent Basaiawmoit chuan Delhi aṭanga rorelna chuan Meghalaya mipuite rilru a tina tak zet tih a sawi a, CAA chu an state chhunga hman an duh ngai dawn lo niin a sawi.
Meghalaya chief minister Conrad Sangma chuan CAA dan hlauhna tam zawk chu sixth schedule hnuaia awmte tan hman a nih dawn loh avangin tihkian a ni tawh tih thla hmasa khan a sawi a, mahse, an state chhung hmun ṭhenkhatah hman a nih dawn vangin ram leilung fate him nan leh CAA danin a tihbuai loh nan Meghalaya-ah Inner Line Permit (ILP) dan neih an mamawh thu a sawi a ni.
Tripura eptu pawlte'n CAA an duh lo

Tripura eptu pawl lian pathum Congress, Communist Party of India - Marxist (CPI-M) leh Tipra Motha Party-te chuan CAA dan hman tur puan a ni chu an duh loh thu an tarlang. Congress leh CPI-M chuan chawpchilh taka CAA hman a ni tur chu BJP-in vote zawn nana hman an tum vang niin an puh. Tripura-ah hian NESO kaihhruaina in CAA dodalna hi neih tum a ni.
CPI-M Tripura state secretary Jitendra Chaudhury chuan India danpui kalha hmalakna a nih thu a sawi a, CAA hmanna tur dan chu Lok Sabha inthlanpui hmaa puan a nih avangin sakhuana hmanga vote zawnna hmanrua mai a ni, a ti. Tripura unit Congress President Ashish Kumar Saha pawhin an party-in CAA leh National Register of Citizens (NRC) chu an duh loh thu a sawi bawk. Tipra Motha Party (TMP) dintu Pradyot Bikram Manikya Debbarman chuan tribal-te tan a him tawk lo niin a sawi ve bawk.
Hmarchhak state dang an him em?

Citizenship (Amendment) Act, 2019 hi tribal ram luah chinah chuan hman a ni ve dawn lo. India danpui sixth schedule hnuaia tribal-te chenna chu CAA dan hian a huam ve dawn lo a, hemi bakah hian CAA hi hmarchhak state-a Inner Line Permit (ILP) hmanna state chu a huam tel dawn lo bawk a ni.
Hmarchhak state zinga ILP hmanna chu Arunachal Pradesh, Nagaland, Mizoram leh Manipur-te an ni a, heng state-ah te hian CAA dan hi hman a ni ve dawn lo a ni. Sixth Schedule dan hnuaia autonomous council din a nihna hmun Assam-a Karbi Anglong, Dila Hasao leh Bodoland Territorial Council, Meghalaya Garo Hills bakah Tripura leh Mizoram-a autonomous council-te chu CAA hian a huam tel lo bawk.
Hmarchhak state tam takah CAA dan hi hman a nih ve dawn loh avangin dodalna pawh a awm mang lo a, mahse, Assam-ah erawh autonomous council hnuaia awm hmun ṭhenkhat chauh CAA hian a kal kân avangin dodalna hi a nasa hle a ni. Hemi bakah hian Bangladesh aṭanga mihring rawn lut an tam vanga buai state pahnih - Tripura leh Meghalaya pawhin an dodal dawn bawk a ni.