Scientist-te thil hmuhchhuah ropui

Kum 1915 daih tawh khan Albert Einstein-a chuan Theory of Relativity-ah a awm theih thu a lo sawi tawh a, mahse kum za chhung teh meuh chu a awm tak tak leh tak tak loh finfiah theih a nih loh hnuah tunhnai khan scientist-te chuan hmuh an châk em em an hmu ta. He thil hmuhchhuah hi gravitational waves a ni a, mi tam tak chuan tun kum zabi chhunga thil hmuhchhuah ropui ber niin an ngai.

Gravitational force chu black hole pahnih insuin a siam, hmuh theih loh, vanthengrenga (space-time) fawn chhuak a ni ber mai. Spacetime chu Space leh Time kaihkawp a ni. Scientist-te chuan van boruak zau tak mai khi space-time kaihpharh inphan chhuakina a din niin an ngai a, chu space-time lipuiah chuan fawn lian tak mai a lo awm a, chu fâwn chu gravitational wave an ti. Hetiang insiam tur hian black hole invirtawn emaw inzawm emaw a ngai. Big Bang hunlai khan (universe rawn insiam chhuah lai khan) gravitational wave nasa tak awmah an ngai bawk a ni. Kum 2014 khan South Pole bula Bicep2 telescope hmangin gravitational wave hi man-in an inhria a, mahse proof theih a ni lo.

Scientist-tena an hmuh thar gravitational waves hi he lei aṭanga êng kum tluklehdingawn 1.3-a hla aṭanga insiam, black hole lian tak tak pahnih insuin a siam a ni. California Institute of Technology-a an phy-sicist David Reitze chuan gravitational waves hmuh-chhuah a nih thu hi a puang a, hmun hrang hranga mithiam dangte pawhin puangin an nem-nghet bawk. Gravitational waves hmuhchhuah a nih takah chuan Big Bang aṭangin he universe hi insiam a ni tih nem-nghehna kawngah nasa takin a pui a ni.

Professor Stephen Hawking chuan he thil hmuhchhuah hian black hole pahnih indi (binary system) a awm ngei tih leh, black hole-te an infin thei tih tichiangtu a ni tih a sawi. Kip Thorne, Caltech physicist chuan "Black Hole pahnih insu (indi) hian gravitational thlipui nasa tak a siam a, chu chu space-time-ah rawn chhuakin, space-time tuipui a fawn a, chu gravitational fâwnah chuan hun a kal chak a, a muang a, a kal chak leh a ni," a ti. Tuifawnah tui a invawrh chhoh laia a kal muang a, a rawn tla thla leh chu a rawn baw thla hawk ṭhin ang hian space-time lipuia gravitational wave-ah chuan hun pawh hian mumal a nei hlei thei lo niin a sawi a ni.