Harappan Civilisation leh Sik leh sa inthlak
Indus lui phai ruama finna ding hmasa, Harappan Civilisation tlukchhiatna chhan mithiamtena an sawi dan tam berah chuan sik leh sa inthlak danglam vang a ni an ti a, mahse tunhnaia IIT Kharagpur te, Institute of Archeology te, Deccan College Pune te, Physical Research Laboratory leh Archeological Survey of India-a mithiam tena an zir chiannaah chuan sik leh sa inthlak danglam hi a ni ber lo an ti.
Heng hmuna mithiamte hian Harappan Civilization hi ngunthluk takin an zirchiang a, chutah chuan monsoon danglam zela ruahtui a tlÍm tial tialah, Harappa-a mite hian thlai leh thil dang chÓn an thlak danglam ve zel niin an sawi a, ruahtui a tlÍm tial tial avanga he finna hmun thi ta anga sawi chu a dik ber lo thei a ni an ti. Hei bakah, tuna mi tam ber rin dan tlanglawn aiin he civilisation hi a upa zawk niin an sawi bawk.
Monsoon a nÍp tial tialah an thlai chin pawh ruahtui mamawh hnem aṭangin ruahtui mamawh tlem zawk chiah an thlak danglam ve zel niin an sawi. Ruahtui a tlem tak avangin an ṭiahvai ta mai ni loin, mipuiten an lo neih dan kawng an tidanglam mai zawk a ni an ti. Tui ngai hnem wheat leh buhtun te bansanin, buh leh buhsangharte an ching zawk a ni an ti.
Haryana-a Bhirrana-a an thil laihchhuahte uluk taka an zirchian hnuah, Harappan Culture hi kum 8000 kalta aṭanga inṭan niin an ngai bawk. Hetilai hmuna lampei (bel keh them) an hmuh chu optically stimulated luminescence (OSL) hmangin an zir chiang a, kum 6000 vel zeta upa a ni tih an hmuchhuak a, chutianga upa a nih chuan Indus Valley Civilisation hi kum 8000 vel kalta aṭanga inṭan chho niin an ngai a ni.
Harappan Culture-ah hian inhnial≠na leh thil hriat loh tam tak a la awm. He hmuna an ṭawng hman leh an hawrawp (sign) te tun thlengin hriat a, chhiar theih a la ni lo. Mithiam ṭhenkhat chuan India chhim lam mi, Dra≠vidian te hi an thlah emaw, an ṭawng hman hi Indus Valley-a an hman ṭhin aṭanga rawn piang niin an ngai.