Philistia mite thlân hmuchhuak
Bible-a Israelte hmelma kan hmuh langsar tak chu Philistia mite an ni. Philistia mite hi khawi aṭanga rawn kal nge tih hi tun thlengin zawhna a ni a, mahse tunhnaia Philistia mite thl‚n an hmuhchhuah aṭang hian chh‚nna a awm ngei rin a ni.
Israel rama khua, Bible-ah pawh kan hmuh ṭhin, Ashkelon bulah Philistia mite thlanmual hi hmuh chhuah a ni a, scientist-te chuan he thlanmual aṭang hian Philistia mite khawsak phung leh khawi lam aṭanga chhuak nge an nih a hriat theih dawn tih an sawi. Philistia mite hi BC 1200 bawr vel aṭang khan Kanaan ram leh a chheh≠velah te tuipui aṭangin an pem lut nia ngaih a ni.
Thlanmual an hmuhchhuahah hian mi 150 vel ruhro a la awm a, ruhroah hian zirchiangtute chuan DNA chhui theih tur an hmu a ni. A laichhuaktute hi Leon Levy Expedition an ni a, kum 1985 aṭang khan he hmun hi an zir tawh a, Philistia mite hnuhma hi an chhui tawh a ni. Wheaton College-a Archeology-a an professor, Daniel M. Master, he laihchhuahnaa a hotute zinga mi chuan an thil hmuh≠chhuah aṭang hian Philistia mite bul leh bal an hre thei dawn tih a sawi.
Philistia mite hnuhma hi a hma pawhin hmuhchhuah a lo ni fo tawh a, mahse a an thil hmuhchhuahte a tam tham loh avang≠in thutlukna tawp han siampuina khawp a ni lo ṭhin. Tuna Philistia mite thl‚n hmuhchhuah a nih thu hi Leon Levy Expe≠dition hian kum thum chhung zet chu an zep tawh a, an zep chhan chu Juda kulmukte an hlauh vang a ni.
Philistia mite hi an hlum bÍl siam leh chei dan aṭangin Greek thliarkar aṭanga pem lut nia ngaih an ni a, Phoinician mite chuan 'Tuipui mite' tiin an sawi ṭhin. Semitic (Sema thlah) ni loin, Indo-European an ni a, serh an tan lo a, vawksa leh uisa an ei ṭhin.
Anthropologist leh patholigist Sherry Fox chuan an ruhro a zirchian aṭanga a hmuh dan sawiin, "An ha awm dan aṭang in an khawsak a awlsam vak lo tih a hriat theih...an naupanlaiin ei tur ṭha an hmu zo lo a nih loh vek chuan damlohna nasa tak an nei a ni ang. An ruh awm dan leh nihphung aṭangin hna nasa taka thawk ṭhin an ni," a ti. An len leh san lamah chuan mihring pangngai an ni a, Goliatha anga lian ruhro an hmu lo a ti bawk.