HRISELNA Intihchêr

Ei leh in hi damdawi dang ang bawka kan hriselna khawih thei thil pawimawh tak a ni a, chuvangin mi pakhatin damdawi pakhat a ngeih, midangte hnena a ngeih avanga ei ve rawh a tih ang apiang ei hi a dik lova. Chutiang bawkin ei leh in thlan chungchangah pawh kan taksa a zirin ei leh in kan mamawh zawng a inang lo thei hle. Tunlai hian Mizo zingah kan ei luat avang leh taksa sawizawi tam tawk leh si loh avangin thau lutuk (Obesity) a lo tam ta hle a. Thau lutuk (Obesity) avang hian a kaihhnawih dang natna heng - zunthlum, thisen sang, lung lam ṭha lo (heart disease) leh cancer chi ṭhenkhat te, mîta lung tê awm (gallstones), khup ruh nâ leh natna dang tam tak kan lo neih phah thei a ni..

Thau lutuk intihchêr danah hian kan fimkhur a ngai hle a, a tih dan tur (intihchêr) dik taka kan tih chuan thau lutuk hi hlauhawm lovin kan ti reh theiin, a kaihhnawih natna tam takte pawh hi kan pumpelh thei dawn a ni. intihchêr danah hian inkaihhruaina mumal tak a awm a, mahni ṭha tih dan emaw kan ṭhiante ṭha tih dan anga tih ve vak hi a him tawk lo a ni. Nutrition expert te chuan a tlangpuiin mi pakhatin kar khatah kg 0.5- 1-a rihna a hloh hian a him tawkah an ngai. Amaherawh chu mi a natna a zirin hei aia tam hreta tlakhniamtir an awm thei a, hei erawh hi chu doctor, dietician/ nutritionist te enkawlna hnuaia uluk taka tih ṭhin a ni.

A chunga kan sawi tlâk hniam tur zat bithliah khi ngaih pawimawh hle tur a ni. Tlâk hniam chak lutuk hian mihring taksa hriselna kawng tam takin a khawih pawi thei a. Chungte a tlangpuiin han tarlang ila:-

1) Chêr hlenna a ni lo: Kan taksa mamawh ang tawk ei lova, ei tur kan lo inhrêk vak hian, kan taksa bung hrang hrang te hian an hna pangngai duh tâwka an thawh theihna tura chakna (energy) an mamawh ang an nei ta lova. Chuvang chuan anmah niin, automatic-in chakna (energy) an hman zat chu inrenchemin an lo tihniam ve ta ṭhin a. Hna ṭha taka thawk ṭhin khan chakna a hman tlem tak avang chuan ei leh in inhrekin, thil tlem tê tê ei
ṭhin mah ila kan chêr phah hlei thei ta ṭhin lova ni. Hetiang in-diet dan pangngai zawm lova hun rei lote chhunga rihna tlakhniam vak/ thut hian chêr hlenna a thlen lova, a hma aiin an thau chak phah zawk ta ṭhin a ni.

2) Tihrawl (muscle mass) kan hloh: A chunga kan sawi ang chiah bawk khian rang taka chêr thut hian kan tihrawl (Muscle Mass) kan hloh a, kan tihrawl te hi thá/chakna leh chetvelna (flexibility) atan kan mamawh a. Kan taksaa thau chhia paihna kawngah pawh hian hna an thawk ṭha hle bawk a. Kan thau (fat tissue) ai hian a let 10 laiin chakna (Calories) an paih (burn) hnem zawk a, an ṭuan a ṭha zawk bawk. Chuvangin kan tihrawl thau paihtu tel loa in-diet kan lo tawpsan hian a hma aia chakin rihna a pung thei zawk a ni.

3) Lung ṭha lo: Edward Wyatt-a'n New York Times-a article “In Reality Show to Draw Weight, Health Can Be Lost in the Frenzy” tih a a ziah dan chuan rihna rei lote chhunga tlak hniam thut hian kan lung tihrawl (heart muscle) hloh (loss) na te, thinphu mumal lo (irregular heart beat), kan taksaa potassium leh taksaa tui awm te (electrolytes) tlakhniamna a thlen thei a ti a ni. Nitin kan mamawh ang tâwk aia tlem lutuk/ chak lo lutuk ei a intihchêr kan tum hian heart attack neih theihna a tisang nawn awn awn a ni.

4) Mîta lung tê awm (Gall stone): Mîta lung tê insiam thlen theihna hi rihna paih thutte leh paih ṭeuh teah a awm hma bik a. Mi, a rihna thla 2-4 chhunga paih hniam thut zinga 25% te hi a tawpah chuan mîta lung tê nei an ni ṭhin.

5) Ruh tliak awlsam: Ei leh in insûm vaka chêr thutna hian kan ruh chhunga minerals awm te a tichhuak a, ruhin a mamawh ang tawk minerals a hmu lo a, ruh muk lam/ bit lam ( bone density) a tihniam a, chu chuan ruh tliak awlsam a siam ṭhin a ni. Hei bakah hian kan taksain a mamawh ang taksa châwmtu(nutrients) a hmuh loh avangin kan taksa raldotute an lo chak lo a, natna kai a lo awlsam phah ta ṭhin a ni.

6) Rilru lamah: Rang taka rihna tlak thut hian hormonal imbalance (hormones inbuk tawk lo) nasa tak a thlen thei a, mood swings (rilru put hmang inthlak reng) te, thil ngaihtuah thui theih lohna (difficulty in concentration), chauhna leh rilru hahna te a thlen thei a ni.

Intihchêrna atana eitur siam bikte leh weight loss programme ṭhenkhat te hi hriatchian loh chuan thil hlauhawm thei tak an ni a. 1970 khan Robert Linn chuan “The Last Chance Diet” tih lehkhabu a ti chhuak a (hei hi Liquid Protein Diet a ni), hralh a kal nasa a, ṭhenkhat phei chuan kar khatah 4.5kg an tlak phah tein an insawi a, amaherawh chu reiloteah chanchin ṭha lo a rawn ri thuai a. Food and Drug Administration (FDA) in an han chhui chian chuan mi 60 vel laiin he Liquid Diet hi an thih phah tih an hmu chhuak a ni. Chuvangin chêr phut phut theihna lakah hian kan fimkhur a ṭha hle.

Hetihlai hian Hollywood star te chêr thut thut thu kan rilruah a lo lang mai thei. Christian Bale khan ‘The Machinist’ a chan dawn khan a rihna pangngai aṭangin thla li (4) chhungin kg 29 a paih a, kg 55-a rit a lo a ni ta a. Hei hi han chhut ti ila, a rihna paih hi thla khatah 7.25 kg ang a ni a. ‘Batman’ chan leh a ngaih avangin rang taka a rihna belh leh a ngai leh ta a. Tichuan thla nga (5) chhungin kg 86 (55+31) ah a rih zawng chu tihsan a ni leh ta a. Hetiang ni thei tur hian doctor, nutritionist leh exercise physiologist thiam tak ten khawl ṭha chikim nen uluk takin an enkawl a. Mizorama an tih dan lo zir a, lo pawng tawng tih ve ngawt chi a ni lo.

Thau lutuk (Obesity) enkawl dan tur

1) Exercise: A chunga kan sawi tawh ang khian thau lutuk (obesity) hi dik taka enkawl chuan tihdam theih a ni a. Exercise ni khatah minute 45, kar khatah ni 5 chhung lak ṭhin hi thau tan chuan a ṭha hle a. Exercise lak pawh hi uchuaka lak a hlauhawm thei a, hemi kawnga mithiam rawn ṭhin tur a ni. Exercise lak nasat leh lutuk hian tum loh puiin natna dang kan neih phah thei a, lung lam ṭha lo leh thisen sang a kaihhnawih theih avangin nasa leh lutuka exercise late hi a tawk chauha hunbi neia exercise la ṭhinte aiin an thi hma zawk a ni tih hi zir miten an hmuhchhuak a ni.

US-a Livescience (Website) in 2010-a a report dan chuan “The Biggest Loser Competition” season 8-a contestant pahnih te chu an intlansiak laiin an chau thut a, damdawi ina dah ngai khawpin an awm a, a chhan chu contestant te hi thau lutuk leh taksa sawi zawi lo rei lutuk, an zawh tawk bak exercise an lak vang ni a hriat a ni.

2) Ei leh in: Ei leh in chungchang hi fimkhur ngai tak bawk a ni. Kan natna a zirin eitur bik leh ei zat tur a awm vek a, hei hi kan taksa rih zawng, san zawng, kum leh kan hnathawhte a zira chhut chhuah a, eitur hi ruahman (plan) ngai a ni. Mithiam rawn a ṭha ber. A tlangpuiin Mizoramah chuan heng nepnawi dawra ei mai theih thil packed sa te, soft drinks te, restaurant-a eitur ṭhenkhat te hi thau tana ei loh tur tam tak a awm a, fimkhur a ngai hle a ni.

Heng a chunga kan han ziahte hi hetiang lam kawnga harsatna nei ten fimkhur phah nan hmang thei ila. Rihna paih hi thawklehkhatah tih thut chi a ni lo a, hun rei tak chhung, muang changa kan intihchêr hian a hrisel a, fimkhur phah nan hman tum ila a ṭha ngawt ang.

HT Lalruatdiki

M.sc (Food and Nutrition)

Human Nutrition & Dietetics Society of Mizoram