Khawvelin carbon a tih­chhuaha thil lawmawm lam

Carbon tihchhuah titlem tura sorkar hrang hrang te, mithiam leh mi ṭha≠hnemngaite hnathawh chuan thil ṭha a chhuah zel a, khawvelin carbon dioxide a tihchhuah a pun belhna a tlem a, a ngai reng tluk deuh thaw a ni.

Khawvel hmun hrang hranga scientist-tena Global Carbon Budget report an tihchhuahah kum 2014 aia kum 2015-a khawvelin carbon a tihchhuah chu a tam zawkna a tlem hle a, a ngai reng tluk a ni. Kum 2015 chhung khan khawvelin carbon a tihchhuah hi 36 billion ton (GtCO2) a ni a, kuminah hian nikum aia a punna tura ruahmanna siam chu zaa 0.2 chauh a ni.

He report siamtute zinga mi, University of East Anglia-a mi, Corinne Le Quere chuan, ìTun ṭum hi khawvelin carbon a pek chhuah a pung mang loh
ṭum thumna a ni a, a lawmawm hle,î a ti. Carbon pek chhuah a pun chak tak loh leh a pun mang tak lohna chhan tam tak zinga lian tak chu China ramin fossil fuel a hman tlem tak vang a ni. Khawvel≠in carbon a pek chhuah tlakhniam dan chu kum 2004-13 chhung khan a hma aiin 2.3% chauhin a pung a, kum 2013-14 chhung khan a hma kum aia carbon pekchhuah hi 0.7 chauhin a pung tawh a ni. China bik hian a carbon tihchhuah a titlem nasa tawh hle a, kum 2005-14 chhung khan a carbon tihchhuah hi a hma aiin za zela 5.3 zetin a tam a, mahse kum 2015 kha chuan 0.7%-in a tla≠hniam a, kumin hi chuan 0.5% tlahniam tura ngaih a ni.

Mithiamten an tarlan dan chuan kum 1870 aṭanga mihringtena atmosphere-a carbon kan tihchhuah tawh zawng zawng hi GtCO2 2,075 a ni. Kuminah ringawt pawh GtCO2 40 a tling dawn anga chhut a ni.

Kyoto Protocol hnu environment kaihhnawiha inremna chhinchhiahtlak chu Paris Agreement kha a ni. He inremnaah hian ram hausate chu an ramin carbon a tihchhuah titlem tura tih a ni a, chutihrual chuan ram retheite chu hma an sawn theih nan carbon pe chhuak zawnga eng emaw chen an kal a la ngaih avangin ngaihhnathiamna a awm.