Proteins Mamawh aia tam ei hian hriselna a nghawng theih dan
Proteins chu eng nge ni?
Proteins chu chaw ṭha, kan taksa siamtu leh ṭhan lentirtu pawimawhtak a ni a. Proteins chu kan timur (cell) insiam nan leh a chhe lai siam
ṭhatu a nih avangin kan tihrawl(muscles), ruh leh taksa bung hrang hrangte insiam nan a pawimawh hle. Tin, kan taksaa natna dotu ralvengtu (antibodies) insiam nan a pawimawh em em bawk a, hei hian natna tam tak kan kai theih lakah min ven theih phah a ni.
Proteins hi chi hrang hrang a awm a, kan taksain a siam theih leh kan taksain a siam theih loh, kan ei leh in aṭanga kan lak luh ngai a awm a, chuvang chuan nitinin kan taksain a mamawh zat ang tur kan ei hi a pawimawh em em a ni. Proteins chu kan kum a zir te, rih zawng te, mipa leh hmeichhiate leh kan hnathawh a zirin kan mamawh dan a danglam a. Naupangin an taksa
ṭhanlenna atan te, nu naupai laiin naute insiam nan leh nu hnute tui pe laiten hnute tui insiam tam nan te hian an mamawh tam deuh a. Tin damlo chak lo, chaw ei ṭha thei lo te, k‚ng (burns) leh surgery, inzai zawhah te hian kan timur insiam hma nan leh dam hma nan ten an mamawh tam deuh.
Proteins chu tihrawl insiam nan ṭangkai tak nimahse kan taksain a mamawh aia tam kan ei chuan awmzia a awm chuang lo. Kan taksain a hman ṭangkai dawn chuan kan hman chhuah ṭhat pawh hi a pawimawh em em a ni. Protein supplement ho te kan tihrawl (muscles) insiam duh vanga kan ei ringawt te hian kan taksain a hman chuah leh si loh chuan kan tihrawlte hi a insiam ṭha thei chuang lo. Tin, heng kan tihrawlte insiam nan hian kan chaw
aṭanga protein kan eite hi a tawk em em a, a hranpain supplement vak kan mamawh lo a ni. Protein kan ei leh in aṭanga kan lak luh te hi kan taksain a ngeihin a ṭhatpui ber bawk. Protein te hi kan taksain ṭha taka hmang a, an hnathawh tur ang taka thawk tur chuan chakna min petu Carbohydrates tamna buh, atta, bul nei chi etc kan ei ṭhat a pawimawh hle a, a chhan chu Protein chu a hnathawh tur ang thawk turin a lo pui thei dawn a ni; Protein chu kan taksain chakna pe loin tihrawl insiam nan a hmang thei dawn a ni.
Protein tamnate
Protein chu sa leh thlai aṭangtein kan hmu thei a
π Sa aṭang hian Protein kan hmuh theihna te chu Sangha, Arsa, Bawngsa, Vawksa, Artui, Bawnghnute, Cheese etc. Protein kan hmuh theihna rau rauah pawh heng sa
aṭanga kan hmuh theih te hi 1st class Protein an ti a, a chhan chu kan taksain a mamawhte a awm kim zawk vang a ni. Amaherawhchu heng Protein, sa
aṭanga kan hmuh te hian (saturated fats) thau ṭha lo leh cholesterol te a tam avangin ei chin tawk thiam a ngai. Sa lampang kan ei pawhin Sangha te, Arsa, a vun tel lo leh bawnghnute, a kh·r tel lote hi chu a pawi lo
π Thlai aṭanga Protein kan hmuh theihna te chu dal chi hrang hrang, chana, peas, be chi hrang hrang, badam, tofu, nuts etc te an ni. Kan taksa mamawh zat hmu turin ni khatah a tlem berah heng thlai te hi vawi hnih tal ei ṭhin tur a ni.
Protein kan ei tam lutuk pawi theih dante
1. Rihna a tipung: Protein kan mamawh aia tam kan ei chuan calorie a lo ti tam a, kan hman chhuah ṭhat leh si loh chuan thauah lo insiamin, rihna a tipung thei a ni. Americans ho pawh hi ni khatah Protein an mamawh aia tam let hnih vel an ei
ṭhin avangin Center for Disease Control and Prevention report-in a tarlan danin American 100-ah 70 vel hi chu rih tur baka rit (over weight) an ni.
2. Ruhtliak awlsam: Protein rei tak chhung kan taksain a mamawh aia tam kan ei nasat chuan acid a ti tam a, kan taksaah acid a lo tam chuan kan ruh aṭangin calcium a lo chhuak tam a, kan ruh aṭanga Calcium a lo chhuah tam chuan ruh tliak a thlen hma theih a ni. Study an neihnaah pawh kar khatah sa (red meat) vawi nga ai tam ei ṭhin te hian kar khatah vawi khat aia tlem ei ṭhin te aiin ruh tliak an vei awlsam duh zawk an ti.
3. Kal a tiṭha lo thei: Protein kan ei nasat lutuk chuan kan kalin taksa
aṭanga bawlhlawh a paih chhuah tur kha a ti tam a, chu chuan a hnathawh tur ang pawhin a thawh ṭhattir theih loh mai bakah, kan taksaa bawlhlawh tam lutuk khan kal a ti chhe thei a ni. Tin, tui kan in tlem a, protein tamna te kan ei tam bawk si chuan kalah lung tÍ a insiam thei.
4. Cancer risk a ti sang thei: Vawksa, bawngsa, sa kaw chhung (red meat) protein tamna kan ei tam hian hnute, ril leh prostate cancer risk a tisang. Kar khatah sa (red meat) vawi nga ai tam ei ṭhinte hian thla khatah vawi khat ai tlem ei ṭhin te aiin Cancer an vei theihna chance a sang zawk. Sa (red meat)-ah hian thau ṭha lo a tam avangin thin leh lung tan pawh a ṭha lo a, thin leh lung natna te a thlen thei bawk.
5. Chaw ṭha dang tlakchhamna a thlen thei: Sa protein tamna kan ei tam hian a tlangpuiin thlai lampang kan ei tlem phah duh a, chu chuan chaw ṭha dang - vitamin, mineral, fibre thlai aṭanga kan hmuh kan taksa tana ṭangkai takte kan ei tlem phah a, tlak chhamna a thlen thei.
Heng a chunga kan sawite aṭang hian Protein chu chaw ṭha, kan taksa tana ṭangkai tak nimahse kan mamawh ai tam kan ei chuan kan taksain
ṭhatpui aiin a chhiatpui thei zawk tih a hriat a, kan mamawh bak chu kan taksain a paih chhuah bakah thauah te a insiam a, chu chuan taksaah harsatna tam tak a thlen thei zawk a ni. Dam ṭha pangngai leh natna khirhhan nei lo, chaw ei tui pangngaite tan chuan a hranpain Protein supplement te hi kan mamawh lo a, kan ei leh in aṭanga kan hmuh hi a tawk em em a, kan taksain a ngeih ber bawk. Heng Protein te hi kan taksain ṭha taka a hman theih tur chuan kan insawizawi ṭhat hi a pawimawh em em bawk
J.Lalnunziri
(M. Sc., Clinical Nutrition and Dietetics)
Human Nutrition & Dietetic Society of
Mizoram