
Khawvelah mihring khawih chhiat loh ram 3% chiah a awm tawh
Frontiers in Forests and Global Change-a Ningania report tihchhuahah mithiamte chuan khawvel a khawmual/leilung 97% lai chu mihringin an khawih chhe tawh tih an tarlang a, heng hmunte hi 'ecologically intact' an ni tawh lo tih tarlangin nungcha leh an chhehvel boruak pangngai tak awm theihna leilung chu 3% chiah a awm tawh tih an tarlang.
Mithiamte chuan khawvel 'ecosystem' an zirchianna aṭangin he report hi an tichhuak a, kum 500 liam ta chhung khan nungcha chereu tawh leh mang tawh a tam hle tih an tarlang bawk.
Leilung la khawih chhiat loh zinga 11% chiah hi venhimna hnuaia awm a la ni zui tih mithiamte chuan an sawi a, chung ram zinga a tam ber chu northern latitude- Canada boreal forest leh Greenland velah a ni, an ti. Amazon, Congo leh Indonesia hmunahte pawh heng ang hmun ṭhenkhat hi a la awm tih an sawi a ni.
University of Northern British Columbia-a conservation scientist Oscar Venter chuan mithiamte'n leilung la khawih chhiat loh an tarlante chu ram ṭha táwp an nih thu sawiin, khawvela nungcha tam tak an mang tawh laia mihringin an la khawihbuai loh hmun awmchhun an nih thu a sawi a, chung hmunte chu a hlu hle tih sawiin, humhalh pawh a ṭul tawh thu a sawi.
Frontiers in Forests and Global Change-a report tihchhuah hi conservative scientist ṭhenkhat chuan an sawisel ve thung a, report tichhuaktute chu an 'ecological intactness' an hrilhfiahna kawngah an khirh leh lutuk niin an ngai.
Zirchianna an neih dan
Report siamtu mithiamte chuan ram km 10,000 bial aia zau chiah an zirchiannaah hian pawmin, kum 500 liam ta chhunga nungcha mang awm lohna chu 'ecological intactness'-ah hian an pawm a ni.
Chung an zirchianna ramah chuan km 10,000 bial aia zau ram 28.4% lai chu mihringin an la khawih khawloh lem loh a awm a, mahse kum 500 chhunga nungcha mang la awm miah lohna chu 2.9% chauh a ni thung.
Hemi a nih avang hian scientist ṭhenkhat chuan an zirchianna kalpui dan chu a khirh leh lutuk niin an ngai.
Khawvela leilung 20-40% vel chu mihring hmalakna hrang hrang- kawngpui siam lohna, khawpui din lohna emaw light pollution emaw awm lohna a ni a, mahse heng hmun ṭhenkhatah hi chuan ramsa veh emaw mihring hmalakna ṭhenkhat emaw vangtein nungcha an mang tho a ni.