
Science & Environment ; Black Hole nge Dark Matter?
Nia kan hriat tawh kha tunhnaia zirchianna tihchhuah thar chuan a tinghing ta tlat mai. Thlasik Kawng Galaxy (Milky Way) lairil hi Black Hole lian turu tak (super masssive) nia ngaih a ni ṭhin a, mahse zirchianna tihchhuah tharah chuan Black Hole ni loin Dark Matter a ni thei zawk ang tih a ni. Hei hian ngaihdan ding lai a rawn sawi nghing a, dik ngei leh ngei loh zirchiangin mithiam rualin an thlir zui nghal mek a ni.
Ngaihdan awm saah chuan Thlasik Kawng galaxy lairilah hian Black Hole lian zet mai, kan ni (sun) aia a let maktaduai 4 zeta taksa ngah/rit (mass) zawk a awm nia ngaih a ni a, Sagittarius A* (Sagittarius A star) tia sawi a ni. Sagittarius A*-in a bul vela chhûm hlâwm (gas cloud) a hîp dan vel aṭangin Thlasik Kawng lairila mi hi Black Hole ni loin, Dark Matter zawk nia rin a ni ta a ni.
Chhûm hlâwm, Gas Cloud te hi G1, G2 titea sawi an ni a; kum 2013 chho aṭang khan G2 leh Black Hole-te hi an inhnaih chho viau ṭan a. Kum 2014 khan G2 hian Sagittarius A* a hnaih hle a, mithiamte chuan he chhûm hlawm hi Black Hole hian a lo hîp ral vek tura an ngaih laiin, a kawng zawh a la zawh pangngai zel a ni. Black Hole-in hetiang chhûm hlawm a hip dan tur anga an lo ngaih a thlen tak lohah chuan ngaihdan hrang hrang a awm a, he chhûm hlawmah hian arsi a awm a ni ang tihte leh a dang dang ngaihdan an thawh a ni.
Italy-a International Center for Relativistic Astrophysics chuan an zirchianna hi tunhnai khan tichhuakin, Sagittarius A* hi black hole ni loin, thil dang zawk a ni ang tiin ngaihdan an lo siam ta a ni. Nikum mai pawh khan G2 leh arsi pakhat S2 te Sagittarius A*-in a hip dan hi a danglam a ni tih thu mithiamten an lo tichhuak tawh bawk. Thil thleng tawh thlen dan uluk taka an chhui hnuah Italy mai bakah Argentina leh Colombia-a mithiamte chuan Sagittarius A* hi Dark Matter ni zawka an ngaih thu hi Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters-ah an puang chhuak ta a ni.
Dark Matter chu eng nge?
Mithiamte hian kan awmna vanthengreng (universe) mass zat hi an han chhut a; mass zawng zawng zaa 5 chauh hi kan hmuh theih leh khawih theih, ordinary matter a ni tih an hmu chhuak. Hei bak hi thil dang a lo tamzia an hmu a, zaa 27 dang chu Dark Matter an ni a, a dang zawng chu Dark Energy a ni, an ti. Dark Energy avang hian kan universe pawh hi zau zel (expand) niin an hria.
Matter pangngaite chu êng zung (electromagnetic spectrum) chi hrang hrang hmangin kan hmu thei a, mahse Dark Matter chuan chutiang chu a nei lo. Mahse, Dark Matter hi a awm ngei tih chu an hîpnain an bul vela hmuh theih thil a khawih danglam leh nghawng dan aṭangin a hriat thung si a ni. Thlasik Kawng lairila awmte aiin a pâwn lawi lama awmte chu che muang zawk tur a nih laiin, an muang em em chuang miah lo a, chu chuan kan hmuh theih bak Mass a awm a ni tih a lantir a ni. Hei bakah hian Dark Matter-te hian êng zung kal hi an hîp kawi thei bawk. Heng thil hrang hrang aṭang hian Dark Matter chu a awm ngei tih hriat a ni.