Science & Environment ; Black Hole nge Dark Matter?

Nia kan hriat tawh kha tunhnaia zirchianna tihchhuah thar chuan a tinghing ta tlat mai. Thlasik Kawng Galaxy (Milky Way) lairil hi Black Hole lian turu tak (super masssive) nia ngaih a ni ṭhin a, mahse zirchianna tihchhuah tharah chuan Black Hole ni loin Dark Matter a ni thei zawk ang tih a ni. Hei hian ngaihdan ding lai a rawn sawi nghing a, dik ngei leh ngei loh zirchiangin mithiam rualin an thlir zui nghal mek a ni.

Ngaihdan awm saah chuan Thlasik Kawng galaxy lairilah hian Black Hole lian zet mai, kan ni (sun) aia a let maktaduai 4 zeta taksa ngah/rit (mass) zawk a awm nia ngaih a ni a, Sagittarius A* (Sagittarius A star) tia sawi a ni. Sagittarius A*-in a bul vela chhûm hlâwm (gas cloud) a hîp dan vel aṭangin Thlasik Kawng lairila mi hi Black Hole ni loin, Dark Matter zawk nia rin a ni ta a ni.

Chhûm hlâwm, Gas Cloud te hi G1, G2 titea sawi an ni a; kum 2013 chho aṭang khan G2 leh Black Hole-te hi an inhnaih chho viau ṭan a. Kum 2014 khan G2 hian Sagittarius A* a hnaih hle a, mithiamte chuan he chhûm hlawm hi Black Hole hian a lo hîp ral vek tura an ngaih laiin, a kawng zawh a la zawh pangngai zel a ni. Black Hole-in hetiang chhûm hlawm a hip dan tur anga an lo ngaih a thlen tak lohah chuan ngaihdan hrang hrang a awm a, he chhûm hlawmah hian arsi a awm a ni ang tihte leh a dang dang ngaihdan an thawh a ni.

Italy-a International Center for Relativistic Astrophysics chuan an zirchianna hi tunhnai khan tichhuakin, Sagittarius A* hi black hole ni loin, thil dang zawk a ni ang tiin ngaihdan an lo siam ta a ni. Nikum mai pawh khan G2 leh arsi pakhat S2 te Sagittarius A*-in a hip dan hi a danglam a ni tih thu mithiamten an lo tichhuak tawh bawk. Thil thleng tawh thlen dan uluk taka an chhui hnuah Italy mai bakah Argentina leh Colombia-a mithiamte chuan Sagittarius A* hi Dark Matter ni zawka an ngaih thu hi Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters-ah an puang chhuak ta a ni.

Dark Matter chu eng nge?
Mithiamte hian kan awmna vanthengreng (universe) mass zat hi an han chhut a; mass zawng zawng zaa 5 chauh hi kan hmuh theih leh khawih theih, ordinary matter a ni tih an hmu chhuak. Hei bak hi thil dang a lo tamzia an hmu a, zaa 27 dang chu Dark Matter an ni a, a dang zawng chu Dark Energy a ni, an ti. Dark Energy avang hian kan universe pawh hi zau zel (expand) niin an hria.

Matter pangngaite chu êng zung (electro­magnetic spectrum) chi hrang hrang hmangin kan hmu thei a, mahse Dark Matter chuan chutiang chu a nei lo. Mahse, Dark Matter hi a awm ngei tih chu an hîpnain an bul vela hmuh theih thil a khawih danglam leh nghawng dan aṭangin a hriat thung si a ni. Thlasik Kawng lairila awmte aiin a pâwn lawi lama awmte chu che muang zawk tur a nih laiin, an muang em em chuang miah lo a, chu chuan kan hmuh theih bak Mass a awm a ni tih a lantir a ni. Hei bakah hian Dark Matter-te hian êng zung kal hi an hîp kawi thei bawk. Heng thil hrang hrang aṭang hian Dark Matter chu a awm ngei tih hriat a ni.