Land Acquisition Bill chungchanga hriattur pawimawhte
Sorkarin infrastructure a bun dawn emaw mimal ram lak ngai chi project a kalpui dawnin kum 120 chuanga upa, British hun laia an dan siam, Land Acquisition Act, 1894 chu hman ṭhin a ni. He dan hian ram neitute tan ruahmanna leh chhawmdawlna mumal tak a ken tel loh avangin Central-a UPA sorkar chuan dan thar pahnih siam rawtna kum 2007 khan Lok Sabha-ah a thlen a, kum 2011 khan dan thar siam rawtna chu siamṭhain Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement (LARR) Bill, 2011 a duangchhuak leh ta a ni.
Union Minister Jairam Ramesh-a'n Rural Development a enkawl hnuah LARR Bill chu ennawn a nih leh a, hemi hnu, kum 2011, September 7 khan Lok Sabha-ah putluh a ni a, hun rei tak tihkhawtlai a nih hnuah Kum 2013, August 29 khan Lok Sabha chuan a pass a, member 235 zingah member 216-in an thlawp a, a thlawp lo lamah mi 19-in vote an thlak.
Rajya Sabha chuan kum 2013, September 4 khan a pass ve leh a, President Pranab Mukherjee-a'n September 27, 2013-a a pawmpui hnuah Right to Fair Compensation and Transparency in Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement Act, 2013 chu January 1, 2014 aṭang khan Jammu & Kashmir tel loin chuan India ram pumah hman ṭan a ni.
Land Acquisition Act
chanchin tlangpui:
Thingtlanga (rural area) mimal ram laksak danah zângnadawmna atana sum pek tur zat chu a ram hlut zawng (market value) aṭanga vawi hniha puntir tur a ni a, hei bakah hian in dinglai leh thil hlu dang a awm a nih chuan chung hlut zawng chu chhut tel tur a ni. Khawpuiah chuan a ram hlut zawng (market value) leh rama chhunga thil awm hlut zawng belh tur a ni.
Mimal project atana mimal ram lak a nih dawnin ram latu chuan ram neitu aṭangin 80% phalna a nei tur a ni a, public–private partnership (PPP) project atan ram neitu 70% aṭangin phalna neih a ngai thung.
Thlai hrang hrang chinna ram chu ram venhimna (defence) emaw khuarel chhiatna thleng vanga emergency a awm a nih loh chuan lak theih a ni lo ang.
Mimal ram lak chu kum nga chhunga hman a nih loh chuan a neitu hnenah pekkir tur a ni a, ram neituin zângnadawmna a lak ni aṭanga a pung te nen vekin a sum lak hmun li-a hmun khat a peklet a ngai bawk.
Sorkarin mimal company emaw mimal tan tu ram mah a laksak lo ang a, vantlang hamṭhatna atana hman tur (public purpose) private project, public-private partnerships (PPPs) project leh sorkar project atan chauh mimal ram laksak theih a ni ang.
Ram hactare 40.46 aia zau lak a nih dawnin sorkar chuan gram sabha (village council) te a rawn hmasa tur a ni a, ram lak tur leh a chhevela nghawng a neih dan turte zirchian a ni ang.
Mimal ram laksakte chhawmdawlna buaipui turin administrator ruat tur a ni.
Ram laksakte chhawmdawlna (Resettlement and rehabilitation) hi sorkarin ama hman atana ram a lak emaw vantlang hman atana private company te'n project an kalpui dawn leh PPP project kalpui a nih dawnin sorkarin a ngaihtuahsak ang a, private company te'n anmahni project atana mimal ram an laksak dawnin ram neitute chhawmdawlna an ngaihtuahsak ang.
Khaw hmun sawn ngai khawpa ram lak a ngai a nih chuan sorkarin an chenna hmun bakah schools, health centre leh vantlang mamawh dangte a ngaihtuahsak vek ang.
Ram lak dan tur chungchanga Public purpose tih hi vantlang tana ṭangkai tur, ram venhimna kaihhnawih, armed forces, paramilitary leh state police hmunpui atan te, sports, healthcare, tourism, space programme, housing project, agro-processing, warehousing, cold storage, marketing infrastructure leh infarstructure project dang atan te a ni.
Project kalpuina atana ram lak a nih dawnin sorkar chuan a nghawng zirchianna atan social impact assessment (SIA) leh environmental impact assessment (EIA) a nei hmasa tur a ni.
Thubuai ngaihtuahtu atan Land Acquisition and Rehabilitation and Resettlement Authority din tur a ni.
Land Acquisition Act hian 'Retrospective clause' siamin, kum nga leh a hma lam hun kaltaa mimal ram laksak tawh zângnadawmna pek lohte chu he dan tlawhchhan hian chhawmdawlna ngaihtuahsak tur an ni.
Land Acquisition Act hian industry chu ram lei loin a hun bithliah siama hman hawh a phalsak bawk a, mahse thutlukna chu sorkar siam tur a ni.
Budget session neih meka Land bill chungchang buaina:
Central-a Prime Minister Narendra Modi kaihhruai sorkar chuan Land Acquisition Act kalphung ṭhenkhat hi nikum December khan a siamṭhat dan tur a puang a, February 24, Thawhlehni khan Parliament budget session-ah Land Acquisition Amendment Bill, 2015 a pharh a ni. Hei hi eptute chuan loneitute leh mipuite tana ṭha lo, mi hausa leh thiltithei zawkte hlawkpui tur zawk a ni tiin an duh loh thu leh sorkar chu a thu sut leh turin an phut thu an auchhuahpui nghal. Social activist Anna Hazare pawhin Land Acquisition Amendment Bill, 2015 hi dodalin, Jantar Mantar-ah February 23 khan nawrh a huaihawt nghal a, Delhi Chief Minister Arvind Kejriwal pawhin Anna nawrh huaihawt hi a zawm a ni.
NDA sorkarin Land Acqusition ordinance a siam chu:
Ram lak a nih dawna social impact assessment (SIA) leh environmental impact assessment (EIA) neih ngei ngei ngai chu project ṭhenkhatah ngaihhnathiamna a siam a ni. Heng project te hi- ram venhimna (defence) kaihhnawih project, thingtlang (rural) hmasawnna project, miretheite chenna in sak project, vantlang tana thil ṭangkai tur siamna project te a ni a, ram lak tawhte neitu nihna chu sorkarin a nei ang. Heng project-ah te hian impact assessment neih a ngai lo ang.
'Retrospective clause' hi NDA sorkar chuan tidanglam bawkin, ram chungchanga court thubuai vanga tihkhawtlai a nih chuan he clause hi lekkawh theih a ni lo ang.
Time frame chungchangah BJP sorkar chuan Land Acquisition Act hi a tidanglam bawk. Act hmasaa chuan mimal ram lak tawh chu kum nga chhunga hman loh a nih chuan a neitu hnena pekkir tur a ni a, mahse BJP land ordinance chuan hun bitliah siam loin kum nga aia tam pawh hman loha a awmin a neitu pekkir rih loh tur a ti. Dan hmasa zawkah chuan kum nga chhungin ram hman loh a nih chuan Land Act lekkawh a ni aṭanga kum hnih chhungin sorkarin a ṭul angin he dan hi a lekkawh thei ang tih a ni ang, mahse BJP ordinance chuan heihi kum nga chhung a pawtsei thung.
BJP leh Congress ngaihdan
BJP sorkar chuan impact assessment chungchanga ngaihnathiamna a siam chu Congress Land Act siam hian sorkar laipui dan dinglai 13 a kalh tiin, hei vang hian loneitute leh ram neitute'n zângnadawmna an hloh thei a ni, a ti a, ram hlutna belhchhahna atan te, hna tam zawk siamna atan leh infrastructure changtlung zawk siamna atan he dan hi siamṭha an ni, an ti.
'Retrospective clause' tihdanglam a nih chungchangah Congress chuan hamṭhatna dawng thei an tlem dawn a ni, a ti a, heihi BJP chuan loneitu leh ram neitute tan a him lo a ni, a ti a, BJP sorkar chuan dan thar hmangin loneitute hamṭhatna tur tam zawk a ngaihtuah dawn a ni, an ti.
Time Frame tihdanglam chungchangah Congress chuan hun rei tak chhung ram hman lohin a awm thei dawn a ni, a ti a, BJP chuan smart city, industrial corridor, business centre, defence project, highway, irrigation project leh tuikhuah project te chu kum nga chhunga tihpuitlin theih loh a ni a, hun rei tak awh chi a ni, a ti.