Vanglaini THLIRNA Special Category State status
14th Finance Commission rawtna angin Central-a NDA sorkarin hmarchhak state te special category status a tihtawpsak chungchangah hmarchhak state pariat Chief Minister te'n an mangan thu an auchhuahpui nasa hle a, Tripura Chief Minister Manik Sarkar hmalakna hnuaiah tun hnai khan state pariat Chief Minister te hian ṭangrualin, joint resolution an siam a, special status pek chhunzawm an phut a ni.
Special Category status chu eng nge?
5th Finance Commission chuan kum 1969 khan India rama state hnufual bik, Assam, Nagaland leh Jammu & Kashmir te chu sum leh paiah a bika sorkar laipui ṭanpui pek a rawt a, hemi hnu hian special category-ah dah an ni a, India ram state dangte hma an sawn theih nan central assistance hrang hrangte a pe a ni. Special status hi ennawn a nih hnuah Arunachal Pradesh, Himachal Pradesh, Manipur, Meghalaya, Mizoram, Sikkim, Tripura leh Uttarakhand te pawh pek an ni a, India ramah state 11-in special status hi an nei a ni.
Special status nei tur engtin nge an thlan?
Special status nei turin a hnuaia mite nih a ngai-
(i) Tlangram leh hmun chhengchhia
(ii) Mihring awm tlemna state leh tribal awm tamna
(iii) Ram dang nena India inri-na state leh ram venhimna atana pawimawh
(iv) Economy din hmun chhia leh infrastructure nei ṭha lo
(v) Sum hnar nei ṭha lo state
Prime Minister, Union Ministers, Chief Ministers leh Planning Commission member te telna, National Development Council chuan special status pek tur state te hi a thlang chhuak ṭhin.
Finance Commission leh Planning Commission hi sum leh pai lama sorkar laipui leh state sorkar thawhhona hmanraw pawimawh tak a ni a, mahse Prime Minister Narendra Modi-a kaihhruai NDA sorkar chuan Planning Commission hi ṭhiatin, a thlaktuah NITI Aayog a din a ni.
Special category state te'n eng hamthatna nge an dawn?
State plan atana special category state-te hnena sorkar laipuiin central assistance a pek tur hi Planning Commission-in a ruahman ṭhin a, hengte hi chi thum- Normal Central Assistance (NCA), Additional Central Assistance (ACA) leh Special Central Assistance-a ṭhen a ni. NCA hi special category state te chuan sorkar laipuiin 90% a tum sak a, a bak 10% chu state sorkar tum turin a dah a ni a, hetihlai hian special category state-a awm lote tan chuan sorkar laipuiin 30% a tum a, state sorkarin 70% a intumchawp ṭhin.
Sorkar laipui chuan special category state te hi tlangram chhengchhe tak tak te an nih avang leh ram venhimna atana state pawimawh an nih avangin Centrally Sponsored Schemes (CSS) kaltlangin financial assistance a pe bawk a, hei bakah hian excise, custom leh corporate taz-ah ngaihhnathiamna a siamsak bawk.
Planning Commission chuan Additional Central Assistance (ACA) leh CSS kaltlanga special category state-te hnena sorkar laipuiin central fund a pek turte a ruahman ṭhin bawk.
Finance Commission
Finance Commission chuan sorkar laipuiin state sorkar te hnena Central tax revenue te, non-plan grants, grants-in aid leh loan te a pek dan tur chungchang a ngaihtuah ṭhin. Finance Commission hi kum nga danah a thara ruat ṭhin a ni.
14th Finance Commission chuan Central taxes aṭang hian state share-ah 42% dah a rawt a, hei hi 13 FC rawtna aiin 10%-in a tam. State te hnena sum pek dan tur hi mihring tam zawng te, state zau zawngte, an sum leh pai dinhmunte ngaihtuahin ruahman ṭhin a ni a, hetihlai hian Finance Commission chuan state te tana sum a ruahman danah Planning Commission angin special state-a awmte a bikin a duhsak lo.
Planning Commission
aiah NITI Aayog
Prime Minister Modi-a sorkar chuan Planning Commission chu National Institution for Transforming India (NITI) Aayog-in kumin January 1 khan a thlak a, state te tana central assistance pek dan ruahmanna siamtu, Planning Commission thlak a nih avang hian state sorkar te chu state sum leh pai relbawl danah an buai hle a, hmarchhak state tam zawk chuan kuminah state budget puitling an pharh theih loh phah a, Finance Commission-in central sumbawm
aṭanga state-te tana sum a ruahman kawngah state duhsak bik emaw special bik emaw a neih loh angin NITI Aayog pawh hian special state a nei dawn bik lo niin a lang.
Prime Minister Modi hi central leh state sorkar thawhhona ṭha, 'cooperative federalism' duhtu nia sawi a ni a, NITI Aayog kalphung tharah hian ram hmasawnna atana ruahmanna siam kawngah state sorkar thuneitute pawh tam zawka a inhnamhnawih theih nan kawng hawn a ni a, central leh state thawhhona leh ṭanrualna kalphung thar kan hmu dawn a ni.
14th Finance Commission rawtna
14th FC chuan rawtna a siam kawngah special leh general state te an thliar hran loh thu sawiin, an hrut rual vek thu a tarlang a, sum leh paia state hrang hrangte dinhmun danglam chhan erawh a hriatthiam thu leh state tinte'n mamawh danglam bik an neih ṭheuh thu a tarlang bawk. Hemi avang hian state tinte sum indaihlohna phuhruk nan FC chuan central taxes aṭang hian state share 42%-ah a tipung a, hei bakah hian state hnufual zawkte tan revenue deficit grants pekbelh a rawt bawk a ni.
Finance Minister Arun Jaitley chuan tun hnaia special category status tihtawp chhan a sawiah 14th Finance Commission rawtna anga thutlukna siam an nih thu a sawi a, 14 FC hnuaiah state ṭhenkhatin central ṭanpuina an dawng tlem bik dawn a nih chuan amah hnenah thlen mai turin a ngen a ni.
Plannning Commission ṭhiah a nih hnua, NITI Aayog din a nih hma, nikum December 15 khan 14th Finance Commission (FFC) rawtna hi Parliament-ah tlangzarh a ni.