CID (Crime)-in kuminah cyber crime kaihhnawihah thubuai 12 an ziak lut
Mizoram Police-a CID (Crime)-te chuan kumin 2016 chhungin cyber crime kaihhnawihah thubuai 12 an ziak lut tawh. Bank account hmanga thil dik lo ti an hmuh-chhuahte chu sorkar laipuia Ministry of Finance hnuaia Financial Intelligence Unit (FIU)-ah an thlen ṭhin.
CID (Crime)-te hian Mizo zinga bank account lem siam a, mi dang hnena hralh leh ṭhinte thil tih dan te, khawl hmanga Automated Teller Machine (ATM) khawih buai, inbumna leh a kaihhnawih bakah social media hmanga Mizo nulate zuar a, sum ei ṭhin mi ṭhenkhat an awm avangin nasa takin an chhui zui a; tun hnai khan hmeichhe zuartute leh an mi zawrhte an man a ni.
Cyber crime hrang hrang hmanga sual-na thil hrang hrang an chhui zui a, an hmuh chhuah ṭhenkhatah chuan India rama khawpui lian zuala cyber crime tih chingte nena an inthlunzawm dan thlengin an hre tawh niin an sawi.
CID (Crime) hotute'n Vanglaini palai zawhna chhanga an sawi danin, bank account lem siam chíngte chuan mi ṭhenkhat bumin, bank-ah account an siamtir a; account pakhat chu Rs. 500 aṭanga Rs. 2,000 thlengin an leisak ṭhin. Mi hrang hrang account lem an siamtir chu an lei khawm a, Delhi leh India ram khawpui ṭhenkhatah an thawn
ṭhla ṭhin a ni.
Bank account an siamtir dawn hian indentity card lemte an hmang a, mi ṭhenkhat chu an awmna an sawn fo avangin an awmna dik tak hriat a harsa hle a; Aizawl veng ṭhenkhata mi in luah zawk a, insawn leh maite an ni ṭhin.
Bank account lemte chu India ram khawpui ṭhenkhata ram dang mi (foreigner) leh vai hote inthurualin, thil sual tih nan an hmang fo a; chutiang kaihnawiha thil dik lo ti an chhui zuinaah, a tira bank account siamtu Mizote pawh a tuartu zingah an tel ṭhin a ni. Bank accounty hmanga thil sual tite chu CID (Crime)-in an man nual tawh a; FIU-a an thlen a, police station-ah FIR an thehluh ṭhin bawk.
ATM hmanga inbumnaah khawl changkang leh thiamna thar hmanga mi pawisa lak chhuahsakna 'Skimmer' an tih a piang leh tawh a, engtikah emaw chuan Mizoramah pawh a la awm theih avangin mipuite an fimkhur a ngai niin CID hotute an sawi.
Skimmer an tih hi ATM booth-ah an keng a, ATM-a number hmehna ang tak a nih avang-in ATM hmehna chungah an dah a; miin ATM-a a PIN no. an chhut luh rualin skimmer an tihah ATM no. leh PIN no. a lo chhinchhiah lut thei a, mi pawisa an lak chhuahsak thei a ni. Hetiang hi India ram hmun tam takah a thleng mek a, harsatna a thleng nasa tawh a, khawvel ram changkangah phei chuan misualte'n an uar hle niin an sawi.
ATM hmanga mi bumtute hian phone call leh SMS hmangin mi an bum a, an account no. te an dil a, thil thawn anga insawiin an account-ah pawisa an dahtir ṭhin. Hetiang hi 'Nigerian Scam' tia hriat lâr a ni. India rama Nigerian ṭhenkhat chuan sipai báng angtea insawi an chíng a, an profile picture-ah mingo thlalakte an dah a; nupui
ṭhen tawh angte leh nupui sún tawh angtea insawi an ching.
Mizo an bumte chu a tirah bum nghal mai loin, hun eng emaw chen an be tlangnél hmasa a; sap ṭawnga inbiak a ngaih avangin an bumte hi mi pangngai tak takte an ni. CID Crime-in an chhui zuinaah chuan, Jharkhand-a Jamtara district-a awm-te an nih thu te, pawl lian taka an awm thute an hre chhuak tawh. Bihar police hotute hnenah an hriattir tawh a, a chhanna erawh an la dawng rih lo.
Social media kaltlanga Mizo nula zuar a, an mipa kawpte hnen aṭanga pawisa an lak
aṭanga chan (share) nei ve pawh tun hnai khan CID-te chuan an chhui chhuak a; chutianga titu mipa leh a hmeichhe zawrhte chu an ko a, thu an zawhfiahna aṭangin chutianga tih ching
mi dang pawh an awm ngei niin an sawi.
CID Crime chuan tun hnaiah bank kal-tlanga loa chawlhkar tin leh ni tin mi ṭhen-
khat hnena pawisa khawn chíng an man chhuak bawk a; financial institution kaltlang loa mipui sum khawn chu dân kalh a nih avangin fimkhur a ngai hle tih an sawi.
Social media chu vil uluk a ngai ta hle nia sawiin, CID-te chuan, tun hnai khan khawl changkang zawk din a nih theih nan sorkarah an thlen tih an sawi a; social media - Facebook, WhatsApp, Instagram leh Twitter kal-tlang thil pawi thleng thei venna atan Police Headquarters-ah rawtna an thlen tawh tih an sawi. Boruaka thlawk thei thlalakna (Drone camera) pawh a him lo thei nia sawiin, duh duhnaa thlawh kualtira thlalak a nih chuan ram leh mipui himna khawih pawi thei a nih avangin a khuahkhirh dan turah sorkarah rawtna an thlen mek tih an sawi bawk.