HIV dona kawngah kan harh loh chuan Kan la chawh dawn - MSACS Project Director

Vanglaini chuan November 26, Inrinni khan Aijal Club-ah Zoram Titi vawi rukna a buatsaih a, thupui chu 'Mizoramah HIV/AIDS' tih a ni. He hunah hian MSACS project director Dr Lalmalsawmi Sailo chuan, HIV/AIDS chu office pakhat do hneh chi a ni lo tih sawiin, "HIV donaah kan harh loh chuan kan la chawh dawn a ni mai," a ti.

Zoram Titi hi Vanglaini joint editor Lalnghinglova Hmar-in a kaihruai a; Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) hotu te, HIV vei mek te, HIV/AIDS veite enkawlna Anti Retroviral Therapy (ART) Centre hotute leh thisen endikna hmun Integrated Counselling and Testing Centre (ICTC) hotu te, HIV/AIDS veite enkawlnaa thawk tlawmngai pawl te, kohhran hruaitute leh chanchinbu mite an tel.

Mizorama HIV/AIDS dinhmun te, a ven dan tur te, a veite enkawl dan tur leh hmalakna tur pawimawh hrang hrang an hriatte an sawiho a ni.

MSACS Project Director chuan, HIV/AIDS chu Mizoramah a darh nasat tawh avangin office pakhat emaw, department pakhat emaw chauh do hneh chi a ni lo tih sawiin, "MSACS tih tur bika kan ngaih tlat chuan kan do hneh ngai lo ang; a donnaah hian ka tel ve a ni tih inhre chiang ang u," a ti a; HIV chu high risk group páwn lamah pawh a darh nasat tawh avangin inzirtirna atan platform zawng zawng an mamawh tawh thu a sawi.

Dr Lalmalsawmi Sailo chuan, Mizo zingah HIV vei tura inngai lo, vei tawh si eng emaw zat an awm thu sawiin, "HIV hi mipui mimirah a darh mek a, ṭhalaite a khawih na hle. Mipat hmeichhiatna hman khawloh aṭanga kai a nasa lutuk a, HIV pai aia nau pai hlau kan tam," a ti a; Mizoram mipuite HIV/AIDS donaa theihtawp chhuah ṭheuh turin a sáwm.

Mipui zirtirna kawngah chintâwk a awm thei lo tih sawiin, Dr Lalmalsawmi chuan, "MSACS thuchah pawimawh ber chu, 'Nupui pasal neih hmaa sex hman loh leh kawppuite laka rinawm' tih a ni a, a dawt leh chu condom hmang tura inzirtir a ni. Condom hi a ṭha ber tlin lote tan a ni a... Licence to sex a ni lo," a ti.

HIV vei mek Lalruatfeli, Positive Women Network of Mizoram (PWNM)-a thawk chuan, HIV chu a kai a inrin ngai loh thu a sawi a, "Keimah ang, HIV kai inring lo kai si tam tak an awmin ka ring," a ti a; PWNM-a a thawh hnuah ṭhalai ṭhenkhat, kai inring lo, thisen endik aṭanga HIV hrik pai hmuhchhuah tak an awm nual thu a sawi.

Lalruatfeli chuan, HIV chu khawpuiah chauh ni lo, thingtlang kilkhawr ber pawh a thlen tawh thu a sawi a, "HIV hian motor la luh lohna khua pawh a thleng tawh. Development aiin HIV hi a ṭhang chak zawk a ni," a ti.

Zoram Titi vawi ruknaa kalkhawmte hian HIV/AIDS chu kai mai theia ngaih bik (high risk group)-ah a nih ṭhin rualin, tunah chuan high risk group pawn lam, kohhran leh khawtlanga inhmang, mi inthupte zingah a tam tawh hle tih finfiah a nih thu te; HIV/AIDS donaah sorkar, kohhran, tlawmngai pawl leh khawtlangte an thawk nasa a, publicity pawh a ṭha, mahse, a darh chak tial tial thute an sawi.

HIV hrik paite pawm thiam an ṭhahnem tawh a, chutih rualin, thinhrikna leh diriamna a la tam reng tho thu te; inkai chhâwnna pui ber mipat hmeichhiatna chu ṭhalaite zingah a zalen hle tawh thu te; inzirtirna hmun hlâwk ber chu kohhranah a nih thu leh chhungkuaa inzirtir a pawimawh thu an sawi lang.

Mizoram chu HIV vei tam lamah (percentage) India rama a sang ber dawttu a nih thu leh Kristianna nen inhmeh lo an tih thu te; HIV/AIDS chu natna dam thei lo chi khat mai ni loin, tlang hriléng (epidemic) a nih tawh thute an sawi bawk.

Vanglaini chuan kum 2011 aṭangin Zoram Titi a buatsaih ṭan a, kum tin buatsaihin, kumina mi hi a vawi rukna a ni a; thupui thlan bik an sawiho ṭhin.

November 26, 2016-a Zoram Titi-a thusawi tlangpui

Dr. Lalmalsawmi Sailo,

Project Director, MSACS

MSACS hian HIV/AIDS do kawngah mipui nawlpui huapin hma lakna chi nei mah ila, high risk group-te a target ber. Mizo zingah harsa chu, high risk group-a inchhiar duh lo, mahse high risk group ni site hi an ni. Biak-inah an kal reng a, chuti chunga high risk group-a awm site an awm. Hei vang hian mipui mimirah HIV a darh mek a; inzirna turin kohhran, NGO leh political platform kan mamawh em em a, MSACS ringawtin a do thei lo.

HIV/AIDS donaah tun hi na taka chet hun a ni a, mi zawng zawng harh a hun tawh. A veite endawngna leh thinhrikna hi kan paih a ngai a, chu chu a venna ṭha tak a ni ang. MSACS thuchah pawimawh ber chu, 'Nupui pasal neih hmaa sex hman loh leh kawppuite laka rinawm' tih a ni a, a dawt leh chu condom hmang tura inzirtir a ni. Condom hi a ṭha ber tlin lote tan a ni a, tun generation-ah chuan ṭhalaite'n sex an ngam sawt em em a ni. Kohhran hi platform nei ṭha ber a ni a, koh­hrante hian na lehzualin hma la se kan duh.

Dr RL Sanghluna,

Grace Home, Synod Hospital

HIV/AIDS chungchanga Mizoram statis­tics chu mi ṭhenkhatin ringhlel deuh ṭhin mah se, a dik ngei a. HIV dinhmun dik tak chu hmuhchhuah zat 10-a puntir tur a ni tih an sawi ṭhin. Mi pakhat hian mi tam tak, 20 vel thlengin an kài ṭhin. Kan dinhmun a derthâwng a, kan la control lo. A hlauhawm emaw, hlauhawm lo emaw, kan nihna dik tak inhrilh a ṭul a, a venna ngaihtuah nasat a ngai.

HIV/AIDS laka invenna leh a veite enkawlna hleihluak awm loa kalpui a ngai a, khawi level-ah pawh inzirtir a ngai; political leh social a khawih vek a ni.

Dr Chawnglungmuana, SHALOM

Mipat hmeichhiatnaah vawi khatnaa HIV kai nghal lo tura inngaihna a awm fo. HIV/AIDS hi hmanah chuan kan hlau em em a, tunah chuan kan hlau vak lo nite hian ka hria. Kan chawmawlh a, invenna kan ngai pawimawh lo a, condom hman chungchangah hma kan sawn hleithei lo. Kan rin ai hian kan kai darh nasa a; mipuiin kan hlau tawk lo hi a pawi a ni.

Lalruatfeli, HIV+ve

Positive Women Network of Mizoram

Kum 13 ka positive tawh a, ART kum sarih ka ei tawh a, ka la ei mek zel. HIV posi­tive zinga ngaihzawng nei 95% velin an ngaihzawngte lakah an inpuang ngam lo a, hei hian condom hman a pawimawhzia a tichiang. HIV kai vanga duhsakna kan dawn rualin, hmun ṭhenkhatah hnawhchhuah leh hna aṭanga bante an awm a, a vei leh vei lo inkarah hian kár (gap) lian tak mai a awm.

HIV+ve nih vanga zahna tur a tam a, 80% chuan zahna an nei a, miin an hria ang tih an hlau. Chuvang chuan counselling a pawimawh a, counselling dawng ṭha lo an tam. Inven danah hmaih lian tak kan la neiin a hriat. HIV vei, mi dang kai tum hrim hrim kum 12 chhungin ka la hmu lo.

Lalchhuanzuali, HIV+ve

CZ Foundation

Tuna kan dinhmunah chuan HIV hi a la hluar zel dawn, a chhan chu ka la ṭangrual tâwk lo. Kohhran, khawtlang leh NGO-te hrui khat vuana kan ṭan ho a, rualkhai taka hmalakho a ngai. Positive zingah mi dang kai duhna rilru pu an awm ngei a, positive-te'n rilru hrisel an put theih nan, mi dang kai duhna rilru an put loh nan an tan boruak ṭha kan siamsak a ngai.

Kan nihna dik tak lang chhuak turin kan la ngam lo. Kohhran huang chhungah condom sawi a remchang lo thei a, a remchan loh rau rau chuan sex-a fihlimna turin ṭan lak lehzual ni thei se. Condom an mamawh nge mamawh lo tih hre turin kohhrante'n an
ṭhalaite zirchiangin hma la se.

Lalremruati, Aizawl West College

HIV/AIDS awareness leh publicity hi a ṭha thawkhatin ka hria. Publicity tam lutuk vangin kan chawmawlh a ni mai thei. Chhungkuaah bul kan ṭan a ngai. HIV/AIDS chungchangah hian kohhran hi chu a inhawng zauin ka hria a, NGO leh khawtlang pawh an inhawng zau. Chhungkua hian kan la ngai pawimawh tawk lo a ni lo maw?

DR Zirliana, Journalist

HIV/AIDS chungchang inzirtirna, publicity a ṭha riaua kan hriat lai hian, a thlen tur tak a thleng zel em? Chanchinbua chhuakte hian chhiar a hlawh tak zet em? A veite inpuan ngamna a pawimawhin ka hria a; thisen enfiahtir ngam tura inzirtir a pawimawh.

Lucy Maruati, Gan Sabra

Thu ṭhaa siamṭhat tur hi kan awm mang lo niin ka hria. Kohhran leh kan Kristianna záwngin inhawng lem lo pawhin condom hman uar a ngai. Tih loh hi a ṭha ber tih kan hre vek a, mahse, tih dawn tho tho chuan condom hman uar a ngai a, promote a ṭul. Awareness hi a ṭha a, mahse, kan hrilh turte kan hrilhfiah a ngai. Naupangte ngai pawimawh thar leh ila, naupangah bul ṭan ang u.

Dr Laldinpuia, PUC

Virgin hlutzia hi fakna lamahte hian rawn tel ve se. Virginity hi sawi uar ila, chumi hnuah condom sawi leh tho ta ila. He natna hi
ṭhalaite'n an hre tlanglawn a, mahse, an hre thûk tawk lo niin a lang. Thawktute'n hma an la nasa a, mahse, a sang zel si. A nihna tak kan hre tawk lo em ni? Kan sawi chiang tawk lo em ni? Kan hriat dang hi a pawnláng em ni?

Lalruatfeli, HIV+ve

HIV positive zinga 50% vel chu sum lak luh tlem, rethei tak tak an ni. HIV hi kai ka inring ngai lo a, keimah anga kai inring lo, kai si an tam thei dawnin ka hria. Tuna ka thawhnaa ka thawh hnuah kai inring lo, inenfiah hnua lo kai si an awm nual. HIV hian thingtlang khaw kilkhawr ber pawh a thleng tawh a, development aiin HIV hi a ṭhang chak zawk a ni ber. Awareness atan a veite ngei inhman tam a ngai. A hlauhawm tak zet a, natna pakhat ve mai a ni kan tih rual hian, a hlauhawmzia sawi tam a ngai. Eizawnna thlengin a sawi danglam vek thei a ni.

Revd Chuauṭhuama

Mizote hi a tlangpuiin hnam zakzum kan ni a, hei hian harsatna min thlen niin ka hria; thisen test leh inpuan kan zak ṭhin. Zahmawh lawm kan ni a, mahse, sawi hreh si kan ni. Tun hmain HIV/AIDS sawi uarna lamah thil kalpui dan dik tawk lo deuh a awmin a lang a, chutiang chu tunah chuan kan pêl tawhin ka hria. Tun hmain thil tam tak kha tih tak takna tel loin, sum siamna a ang.

Pulpitah chhandamna thu sawi loh chuan hrethiam lo an awm ṭhin, chu chu tunah chuan a ziaawm tawh. Tunlai tleirawl zingah sex pawiti lo an tam. KṬP/YMA member an nih hma aṭanga inzirtir ṭan a ngai a, virginity hlutzia sawi uar lehzual a ngai.

Dr Lalhmingmawii, ICTC

HIV/AIDS chungchangah awareness leh publicity a ṭha thawkhat. Kan ICTC-ah hian ni tin mi 20-70 kan enfiah ṭhin a, tun hma anga mi hriat an hlauh ang khan an hlau tawh lo. Tun hma chuan thisen test nih an zak ṭhûm a, tunah chuan an zak tawh lo.

HIV hi mipui náwlpuiah a lut nasa tawh hle. Kum 50 chung lam, a bikin hmeichhia kum 50 chung lam kai hmuh hian a rilru natthlak tak zet. Kum 14 hnuai lamah awareness uar ila. Inneih hmaa thisen test promote ila; innei tur thisen test lo, inneih hnua thisen test a, pakhat zawk lo positive si an awm nual tawh.

R Lallungmuana, Synod Revival Speaker

Ṭhalai kum 15-24 inkarah HIV vei mi 2,569 an awm a, chutih laiin Mizorama cheng zawng zawng zatve pawh kan la test lo a, hlauhawm chhinchhiahna kan pêl a ni mai lo'm ni? Kan dinhmun hi chhe tak a ni. HIV positive-te venthawn vangin awareness tih dan min tilài a ni. AIDS hi rûl chuk na mi a ni tain ka hria. Hremhmun hi kan hlau lo em a ni?

Dr Elizabeth, MZU

HIV/AIDS hi khawvel buaipui (global issue) a ni a, hmasawnnain a ken tel a ni. Changkannain a ken tel a ni a, awareness-ah i duhtawk lo ang u. Mizote hi kan hriatnain thil tih a nghawng miah lo; hei hi kan zir chiannaa kan hmuh chhuah a ni. Hriatna hi hmanraw pakhat angin kan ngai a, nghawng a nei sang lo. KṬP level-ah sex education mamawh angin tleirawlah tih kan tum a, a fuh lo a ni. Nu leh pa leh fate-ah inkarah kár a zau a, an titipui zel a ngai. HIV dona atan socio-culture ngaih pawimawh a ngai.

Lalrinkimi Ralte, Living Hope Ministry

HIV/AIDS dona kawngah kum ruk ka thawk tawh a, awareness hi a tam tawk ka la ti lo; a chhan chu veng hrang hrang
aṭangin awareness ti tura sawmna kan dawng tlem a, pawl dangte pawhin an dawng tam lo. Hman deuha awareness tih laia mite kha an thi zo tawh a ni mai thei a, tuna tleirawlte hian an la hre lo mai thei. HIV hrim hrim chu an hria a, mahse, a bâk a la tam lutuk. Awareness tih hi high school-ah pawh a tlai tawh a, middle school-ah hian hmalak a ngai.

Kohhranin hma la se kan ti a, an tih dan tur kan sawi tel fo. Veng 14-ah condom lak theihna kan daha kohhran leh khawtlangin min support a ni mai em? A venna lam duh siin, an vengah hriau semna dah an duh leh si lo. Khawtlang leh kohhranin min thlâwp
ṭhat a ngai a ni.

R Lallawmawma, World Vision

Sikul leh kohhran ṭhalaiahte awareness kan nei a, chung aṭang chuan HIV kai hlauh lohna a la awm tih a hriat. Condom pâite hauh mai chíngte kan la awm a, condom pai hi lepchiah vang a ni kher lo. Khawtlang duty-te'n addict-te an man a, hengah hian a mihring an man a nih pawhin, hriau (syringe) chu mansak kher lo ila a ṭha ang; an chhuah leh hnuah an sim si lo a, inchiuna tur an mamawh leh tho.

HIV hi kawng li chiahin a kai thei a, chutih laia chhan hriat loha HIV kai an awm tih hi thai bo a ngai. Condom hman hi mipate kan zirtir a ngai. Condom hman hi sex hman nawm lohna tia sawi a awm hi thai bo a ngai.

(Chhuak lehah chhunzawm a ni ang)

Kum khata HIV+ve hmuh zat

Kum General Client Nu nau pâi Total

Endik HIV+ve % Endik HIV+ve % Endik HIV+ve %

2004-05 4,402 280 6.4 22 1 4.5 4,424 281 6.35

2005-06 6,396 369 5.8 1,374 9 0.7 7,770 379 4.88

2006-07 8,571 412 4.8 4,895 44 0.9 13,462 456 3.39

2007-08 4,987 233 4.7 8,690 104 1.2 13,677 337 2.46

2008-09 20,741 737 3.6 15,284 120 0.8 36,025 857 2.38

2009-10 30,813 1,088 3.5 17,738 149 0.8 48,551 1,237 2.55

2010-11 37,646 1,165 3.1 21,248 138 0.6 58,894 1,303 2.21

2011-12 48,220 1,280 2.7 24,369 152 0.6 72,589 1,432 1.97

2012-13 37,715 1,022 2.7 20,880 127 0.6 58,595 1,149 1.96

2013-14 46,485 1,045 2.2 20,941 136 0.6 67,426 1,181 1.75

2014-15 39,823 1,159 2.9 23,570 121 0.5 63,393 1,280 2.01

2015-16 42,689 1,325 3.1 24,882 130 0.5 67,571 1,455 2.15

TOTAL 3,28,488 10,115 3.1 1,83,893 1,231 0.7 5,12,381 11,346 2.21