Vanglaini Zoram Titi-a thusawi tlangpui

Vanglaini chuan November 26, Inrinni khan Aijal Club-ah Zoram Titi vawi rukna a buatsaih a, thupui chu 'Mizoramah HIV/AIDS' tih a ni.

Zoram Titi-ah hian Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) hotu te, HIV vei mek te, HIV/AIDS veite enkawlna Anti Retroviral Therapy (ART) Centre hotute leh thisen endikna hnun Integrated Counselling and Testing Centre (ICTC) hotu te, HIV/AIDS veite enkawlnaa thawk tlawmngai pawl te, kohhran hruaitute leh chanchinbu mite an tel. Mizorama HIV/AIDS dinhmun te, a ven dan tur te, a veite enkawl dan tur leh hmalakna tur pawimawh hrang hrang an hriatte an sawiho.

Zoram Titi hi kum 2011 aṭangin buatsaih ṭan a ni a, kum tin buatsaih niin, thupui thlan bik sawiho a ni ṭhin. A hnuaia mi hi thu sawitute'n an sawi tlangpuite a ni.

Dr Chawnglungmuana, SHALOM

Central Jail-a tang zinga 25% velin ruihhlo an khawih a, ruihhlo khawih zinga inchiuna hriau mi ṭâwm miah lo chu 30% vel chauh an ni. Mipat hmeichhiatnaa inhmang erawh chu 100% dáwn an ni a, mipa bikah 60%-in condom an hmang ngai lo. Min ráwntu leh betu tleirawlte'n an hlauh ber chu rai a ni a, HIV an la hlau tawk lo tihna a ni. Sex-ah hian Mizo society pumpui hi kan sihhnip a ni mai em?

Lalnunhlimi, Positive Network

HIV/AIDS chungchang hi chhungkuaah inzirtir nasat a ngai. HIV positive zingah rilru a inang lo a, mi dang kai darh duh an awm ngei. HIV hluarna ram, Thailand-ah condom an promote nasa a, condom an promote vangin HIV vei hmuhchhuah kum khatah 70%-in an tlahniam hman a ni. Kan ramah pawh condom hi nasa lehzuala promote a ngai niin a hriat.

Dr Lalmalsawmi, PD, MSACS

HIV/AIDS dona kawngah kohhrante hnathawh a tlem lo, Synod-in Synod Hospital-a HIV/AIDS veite bik enkawlna Grace Home an siamte khi a lawmawm em em. Awareness hi a tâwk a awm thei lo a, mi thar an awm zel avangin inzirtir zel a ngai. Awareness tihna turin chhungkua, kohhran leh political platform kan mamawh vek.

Mipuiah sex a darh a, mipui mimirah kan ṭan a ngai. Condom hi 'Licence to sex' a ni lo a, a ṭha ber tlin lote tan a ni a, state dangte aiin condom kan pawm har bik. Mizoram hi India ramah HIV hluarna ber dawttu a ni a, Nagaland leh Manipur-te nen kan dinhmun hi a inthlak reng a ni.

Zonunsanga Khiangte, Vice President, MJA

Awareness a ṭhat tawk tho rualin, chintâwk a awm thei lo ang; hriat tawh hnu pawh inhrilh nawn fo a ṭul ṭhin a, awareness a kal reng a pawimawh. Awareness hi chanchinbu lamte'n an ṭhahnemngaihnain an ti ve reng a, chanchinbuahte MSACS hmalakna dodalna lam leh HIV veite nawm lohna tur zawnga chhuak a awm ngai meuh lo. HIV positive an tam tawh viau laia ART damdawi la an la tam tawk lo hi a mak.

Rev. Jh. Zahluna, UPC(NEI)

Tun hmain inchiuna aṭanga kai an tam a, tunah chuan mipat hmeichhiatna aṭanga kai an tam ta. Nupa páwn lama sex hmang lo tura inzirtir nge hlawk ang a, inneih hmaa sex hman hi dan anga kalpui (pre-marital sex legalise)? Sex hmang lo tura inzirtir ai chuan, dan hnuaia tih theih ni se a ṭha zawk ang em? Inneih hmaa inhualte chu phalsak tawh mai ila, kohhran dan hnuaia phalsak mai dante a awm ang em? HIV/AIDS chungchagn inzirtirna kawngah sorkarin ṭan a lak lehzual a ngai a ni. Condom hmante hi biak-inahte sawi ta ila, tlang taka inzirtir maite a ṭhat ka ring, pehhêl lutuk hi a sâwt tawk lo deuh a ni.

Lalchhuanzuali, CZ Foundation (HIV+ve)

HIV/AIDS chungchanga zir chianna awm lo lutuk hi kan chak lohna chi khat a ni a, dinhmun inhre chiang turin evidence fact a ngai. Felfai taka zir chian a, awareness tihna tur hmun azira sawi tur chin a awm. HIV positive-te'n ART damdawi an ei ṭhat chuan mi dang kai theihna chance a tlahniam a, inkai lo pawh an awm. HIV veite an inpuan ngam theih nan a veite hi mipuiin an hriatthiampui an ngai.

Lalnunṭawma Fanai, Journalist

HIV/AIDS chungchang hi Pathian thu nen a inhmeh a ni lo'm ni? Revival speaker-te hian platform an ngah avangin Mizoram dinhmun dik tak (figure) nen sawi tam se. Awareness tih zel a la ngai a; tun hmaa AIDS vanga thite polythene-a intuamte a awm a, tunah chuan awareness a ṭhat vangin chutiang chu a awm tawh lo a, hma kan sawn a ni.

HIV/AIDS-in chhungkua a nghawng dan te, a nat dante hriat chian a ngai a, puanzar tam pawh a ṭha ang. MSACS lamin eng programme emaw sponsor-naah sum an thehchhuak ṭhin a, kan thil tih hian nghawng a neih ṭhat dante en lêta zir chian ṭhin ni se.

Lalruatfeli, PWNM (HIV+ve)

HIV/AIDS chungchangah kohhranin hman an la. Synod Hospital-ah phei chuan HIV positive-te enkawlna bik a awm a, a chhuanawm hle. Mahse, ṭha zawka tih dan tur ngaihtuah a ngai. HIV veite thinhrikna a la awm a, inthinhrikna hi HIV tipungtu pakhat a ni. Positive zingah in luah tur hmu mumal lo an tam a, inthinhrikna hian retheihna a tizual hle. HIV kai theihna chia kan fihlim chuan thil dang zawngah a kai theih loh ti hriat chian a ngai. MSACS ringawt hian a do hneh ngai dawn lo. He natna hi kohhran, khawtlang leh ram natna a ni tih pawm ila, a hrisel zawngin i do tlang ang u.

Dr RL Sanghluna, Grace Home, Synod Hospital

HIV positive, damdawi-in dang pan hreh leh pan zakte tan Grace Home hi pan theih a ni a, rawn pan rawh se. HIV hi tu pawhin kan kai thei a; tihsual nei miah lo naupangte pawhin an kai a, pastor-te pawhin an kai. HIV/AIDS chungchangah hian kum 1990-a hmuh chhuah a nih aṭanga tun thlenga kum 26 chhung hian kohhran, khawtlang leh ram hian eng nge a tih tih hi ngaihtuah chian a ngai. HIV vei nuin a faah a kai ngei ngei kher lo.

HIV/AIDS hi kan la hre chiang tawh lo a, kan hriat chian loh avangin kan ngaiven tâwk lo a; kan ngaihven loh chhan chu kan tawh tura kan ngaih loh vang a ni. Mi tinin kan kai thei tih hi hre chiang ila, a invenna lam kan ngai pawimawh lehzual ang. Condom hmang tura inzirtirna hi hriat chian a ngai a, pulpita sawi hun pawh a la awm ang.

DR Zirliana, Editor, Mizo Aw

Awareness awmze nei zawk tih theih dan tur ngaihtuah a ngai. Sikul zirlaibuahte hian telh ni se. Sorkar hian HIV/AIDS dona atan budget-ah sum a dah ve thei lo'm ni? Foreign funding-a innghah ringawt chu a dik lo; keimahni ngeiin kan ngaihtuah ve tur a ni. Minister chak tak tihte hi ká ringawta sawi a tâwk lo.

Lalremruati, Aizawl West College

HIV/AIDS statistics hi kan pawm phawt a ngai a, Mizoram mipuite hian pawm phawt teh ang u; kann pawm loh chuan hmalakna a chak tâwk lo ang. HIV laka inven nan leh fihlim turin life skill ngai pawimawh thar leh ila, mipui mimir hian nun dan ṭha, eng nge kan tana ṭha tur, eng nge kan ṭangkaipui tur tihte ngaihtuah ila. Duhthlanna hman thiam inzirtir ila, counselling-ah hma kan sawn a ngai.

Dr Chawnglungmuana, SHALOM

Ruihhlo ti ṭhin enkawltute hi en enkawlna hmun (drop-in centre, etc.) awmna vengah thlamuang takin an la awm thei lo a; an awmna veng khawtlangte nen thawkhoin
ṭangho thei se, hmalakna a chak lehzual thei ang. Khawtlang thlawpna kan mamawh. Ruihhloah kan hnam dinhmun a derthawng em ni? HIV/AIDS leh a kai theihna leh enkawlna chungchangah kohhranin nasa lehzualin hma la se, hma kan sawn ang.

Dr Sangzuala, Dy.Director, MSACS

Tun ai hian thisen pek uar lehzual ila,
ṭhalai zingah bik HIV vei zat an tlahniam thei ang. Miin regular taka thisen a pek chuan high risk group-ah a awm lo ang. Thisen pek hi HIV tihtlakhniamna hmanraw ṭha tak a ni ngei ang.

Revd Chuauṭhuama

Health Sunday-ahte hian HIV/AIDS chung­chang hi kan la zir loin ka hria a, zir ve ta ila a ṭha ang. Sunday School lamah pawh zirlaiah telh theih dan ngaihtuah ni se. HIV/AIDS dona kawnga kohhran tih tur chung­changah rawtna neite chuan kohhran mal aṭang te, pastor bial aṭangtein rawtna awm thei se, Presbytery leh Synod thleng pawha ngaihtuah theih a ni ang.

Dr Laldinpuia, Asst.Professor, PUC

Human Resource Development Centre-ah HIV/AIDS chungchang telh dan zawn ni se, thla khat chhunga ni khat zir turin dah tura ngen ni se. Zirtirtute training-na B.Ed zirnaah pawh inzirtirna awm se. School level-ah CCE hnuaiah na hun MBSE lamin siam thei se. Naupang Sunday School-ahte pawh a sawi dan tur inhrilhhriat ni se.

Lalruatfeli, PWNM (HIV+ve)

Men sex with men kan tih, mawngkawhurte hi kan ramah an awm tawh tih kan hriat a pawimawh a; MSM zingah HIV hrik pai eng emaw zat an awm. Kan ram dinhmun dik tak hi kan hriat chian a ngai a, hetiang lamah hian kohhran leh NGO anga hmalak a ngai a ni.

Lucy Maruati, Gan Sabra

HIV/AIDS kan hlau lo kan tih chhan chu kan duhna leh châkna dâl tur khawpin HIV kan hlau lo tihna a ni a, HIV positive-te erawh kan hlau thung. HIV/AIDS donnaah hian a taka tiha kan chet chhuah a ngai a; hma kan sawn theih lohna chhan chu mi dang che chhuak tura kan ngaih tlat a, keimahni kan ṭhut tlat vang a ni. Kan hmalaknaah kan target-te tel ve zel se, a hlawhtling lehzual ang a; hawi zau leh hret ila hma kan sawn lehzual thei ang.

Lalchhuanzuali, CZ Foundation (HIV+ve)

Mipa pangngai tak tak zingah men sex with men (mawngkawhur) an awm. HIV vei kan nih hian thlabár mai lo ila, inenkawlna
ṭha ART a awm a ni tih hria ila. HIV positive-te'n ART an lak ngam theih nan mipuiin hriatthiamna nei ila, a vei kan hriat pawhin hmangaihna leh hriatthiamna nen i en ang u.

Dr Betty Lalthantluangi,

Deputy Project Director, MSACS

HIV hi a kai âwm rêng pawl an awm a, chutiangte chu high risk group tih an ni. United Nations lo sawi lâwk tawh angin, HIV hi tunah chuan high risk group piah lamah a darh tawh. Lirnghinga a inṭanna epicentre a awm ang hian, HIV/AIDS-ah pawh high risk group kan tihte hi epicentre an ni a; high risk group-te'n HIV an kai tur hi vena thunun a ngai a, chutiang tur chuan syringe thianghlim pek leh condom hman ṭangkai a ngai.

HIV/AIDS hian kan ram min rún mek a, a dona kawngah hma sawn viau tawh mah ila,
ṭan lak nasat a la ngai hle. Mimat hmeichhiatna aṭanga kai an tam lutuk hi a manganthlak tak zet. HIV lakah mahni ṭheuh kan inveng thei a; ruihhloa inchiu ṭhin tan hriau thianghlim a thlawna lak tur a awm a, mipat hmeichhiatnaa insûm thei lo tan condom a thlawna lak tur a awm bawk.

Dr Lalmalsawmi Sailo, Project Director, MSACS

HIV/AIDS hi office pakhat mai do rêm chi a ni lo. MSACS tih tur chauha kan ngaih tlat chuan kan do hneh ngai lo ang. A donaah ka tel ve a ni tih hre chiang ila, a donaah kan harh loh chuan kan la chawh dawn a ni mai. Awareness neihna atan platform zawng zawng kan mamawh vek mai.

ART damdawi la mek zinga 52% chu nupui pasal nei an ni. HIV positive tam tak hi nun dan ṭha loa an nun vanga kai an ni lo a, thil sual tih la nei miah lo naupangte pawhin an kai a. Thil sual tih an neih hma hawta an han kai hi chu a na duh em em a ni.