Thiamna hmanga nau pai leh fa neih Synod-in nupa kara hman chiah a pawm

Synod Inkhawmpui vawi 96-na, Mission Veng Kohhran biak-ina December 8, Pathianni zana neih zawh takah 'Tunlai thiamna hmanga nau pai leh fa neih chungchanga kaihhruaina' an pawm a; nupaa a tu emaw zawk zawk chî leh mi dang (a kawppui ni lo) chi chawhpawlha nau paitir chu uirèna anga ngaih theih a nih avangin kohhran mite tih loh turah an ngai.

'Tunlai thiamna hmanga nau pai leh fa neih' chungchang emaw, hetiang lam kaihhnawih thil Mizoram Presbyterian Kohhrana rorelna sang ber, Synod Inkhawmpuiah kum 2012 (general agenda no. 44), kum 2013 (general agenda no. 80) leh kum 2018 (general agenda no. 10)-te an ngaihtuah tawh a ni. Synod Executive Committee (SEC) bawhzui tura dah a nih ṭhin avangin SEC pawhin vawi eng emaw zat a lo ngaihtuah tawh.

Synod 2012-ah Aizawl Chhimthlang Presbytery aṭanga lut, 'Tunlai thiamna hmanga nau pai leh fa neih chungchangah kohhranho inkaihhruaina dan siam ni rawh se' tih chu pawm a ni a, SEC bawhzui turin an dah. SEC-in bawhzuiin, ruahmanna a siam a, chu chu Synod 2013-ah ngaihtuah leh a ni.

Kum 2013 inkhawmpuiah chuan, 'Kan kohhranin a pawm theih nupa kara fanau lo piang tih loh chu thiamna hmanga nau inpaitir hi kan kohhran inkaihhruaina dan piah lam a nih avangin pawm theih a ni lo va, kan kohhran mite chuan hetiang thil hi an ti tur a ni lo ve, kan ti,' tiin an dah.

Synod 2018-ah chuan 'Tunlai thiamna hmanga nau pai leh fa neih chungchanga kaihhruaina' a pawm chu kaihhruaina neih mek tihdanglam/siamṭhat rawtna a ni a, pawm a nih avangin SEC-in a bawhzui a ni. SEC chuan ennawna rawtna siam turin mi pali a ruat a, chumi hnuah SEC chuan pawmin, Synod 2019 pawhin a pawm zui ve leh ta a ni. 

SEC-in ruahmanna a siam Synod 2019-in a pawm tâk tlangkawmnaah chuan, "Pathian ruat anga nupui pasal inneiha fa hrin pun zel hi Pathian duh zawng a ni a. Nupa karah (mipa emaw hmeichhia emawah) harsatna eng emaw avangin nau pai thei lo an awm ṭhin a, chung harsatna sutkian nana tunlai thiamna (laboratory) hmanga lo ṭanpui chu a sualna a awmin a lang lo va. Tu emaw zawk zawk chi leh mi dang (a khingpui ni lo) chi chawhpawlha nau paitir erawh chu uirèna anga ngaih theih a nih avangin phal chi niin a lang lo," tih a ni. 

Thiamna hmanga nau pài leh fa neih dan (SEC zir chiannaa tarlan)
1. Intra Uterine Insemination (IUI): IUI tih chhan ber chu mipa chi nung ṭha mah se, hmeichhe chhul kawngka inhawn ṭhat loh vangin mipa chi a lut thei lo a, nau an pâi thei lo ṭhin a, chutiang harsatna neite tana hman ṭhin a ni. Mipa chi chu laboratory-ah lak chhuah phawtin, hmeichhia (nupui) chhùl chhungah thun/kah luh a ni a, nupain nau an pai theih phah ṭhin.
SEC-in kaihhruainaa rawtna a siamah chuan, IUI tih a nihin, mipa dang chi hmang pawhin tih theih a nih rualin, 'Mipa dang chi hman hi chu nupa kar a nih loh avangin pawm chi a ni lo,' tih a ni.
2. In-vitro Fertilization (IVF): IVF an tih dan chu - ultrasound kháwl hmangin hmeichhe chi an la chhuak a, chu chu laboratory-ah mipa chi nen chawhpawlh a nih hnuah hmeichhe chhùlah an thun leh a, hmeichhiain nau a pai thei ṭhin. Hetah pawh hian, nupa chi ve ve ni lo pawh chawhpawlh theih a ni. 
3. Surrogacy: Hei hi nau pai thei lote mi dang (hmeichhe dang)-in nau an paisak ang chi a ni. Hmeichhiain chhan eng emaw (eng pawh) vangin nau a pai thei lo a, chutiangah chuan mipa leh hmeichhe chi la chhuakin, laboratory-ah an chawhpawlh a, nau paitu tur hmeichhe chhûlah an thun a, nau paitu chuan a hrinsak thei a ni. Hmun ṭhenkhatah chuan hmeichhe hrang daih pawh nau paisak turin hlawh neiin an chhawr (commercial surrogacy) ṭhin.
Commercial surrogacy hi India ramah kum 2015 aṭangin phal a ni lo a, kum 2018 khan Parliament-ah surrogacy law siam a ni. Surrogacy Law-ah chuan, commercial surrogacy phal a ni lo a, altruistic surrogacy (hlawh nei loa nau inpaisak emaw, nau pai chhung chauha inenkawlna senso intumsak) phal a ni thung.
Altruistic surrogacy phal a nih rualin, surrogacy ti tur nupa chu kum 5 tal innei tawh, doctor-in nau an pai thei lo tih a tihchianna certificate neite tan chauh phal a ni a, chutiang mi ni lo tan phal a ni lo. Hmeichhia pawh vawi khat bâk mi fa tur nau paisak phalsak an ni lo a; mi fa paisaktu tur hmeichhia chu fa (ama fa) hring tawh ngei a nih a ngaih bakah, nau a paisaka a hrinsak turte nen chhungkhat/inlaichinna nei an ni tur a ni bawk.