Vanglainiin Zoram Titi a buatsaih

Vanglaini chuan October 26, Inrinni khan Aijal Club-ah Zoram Titi vawi riatna a buatsaih a, thupui atan 'Social Media leh Mizote' tih a ni. Zoram Titi ah hian kawng hrang hranga mithiam sawm bikte'n thupui hi an sawiho a ni. 

Zoram Titi hi Vanglaini joint editor Lalnghinglova Hmar-in kaihruaiin, Mizote'n social media kan hman danah a ṭha zawnga nghawng eng emaw tal a neih beiseiin thupui atan 'Social Media leh Mizote' tih hi thlang an nih thu a sawi a,
"Keini lam chuan chutiang zawng chuan sawi ila tih kan nei lem loa, thutlukna siam tur pawh a ni lo. Social Media leh a kaihhnawihah an vei zawng leh duh zawngte sawi mai tur a ni," tiin mithiamte chu an ngaihdante sawi turin a sawm.

Vanglaini hian thupui hrang hrang hmangin mi hrang hrang sawmin Zoram Titi hi an buatsaih ṭhin a, Zonet Cable TV-ah chhuah chhawn leh ṭhin a ni.

Zoram Titi-ah hun kaihruaitu Lalnghinglova Hmar chuan Social media chungchang sawi hawng turin mi pahnih a sawm:
'Media Mitin tan' tih leh­kha­bu ziaktu H. Lalmuanpuia chuan social media awmzia leh nihphung hrilhfiahna hun neiin, "Social chu mipui pungkhawm sawina a ni a, 'media' tih hi thil thlunzawm sawina 'medium' tih ṭawngkam aṭanga lak a ni thung. Chu chuan 'Social media' hi mi zawng zawng awlsam taka awmkhawm a, inbiak theihna a ni' tih a hrilhfiah," a ti. 

Sawi hawngtu pakhat zawk Dept. of Mass Com­munication, Mizoram Uni­ver­sity-a Assistant Profe­ssor ni lai Dr. Irene Lal­ruatkimi chuan social media chu inkaihhruaina tela kalpui chi a nih thu sawiin, "State ṭhenkhat Kerala angah chuan social media chungchang inkaihhruaina hi zirlaibuah hial an dah a, naupangte kaihhruai nana thil ṭha tak a ni. Mizote pawhin hetiang lamah hma kan sawn a, hman thiam dan kan inzirtir theih nan zirlaibuah hian dah ve thei ila a duhawm hle," a ti.

Hengte hi mi hrang hrang thusawi chu a ni: LALDINLIANA, HLDL Solution Pvt. Ltd., Director Social media zingah Whats­app, Facebook leh Instagram-te hi eizawn nan kan hmang tangkai hle. Kan thil neihte zawrh nan kan hmang a, a ṭha zawnga hman chuan social media-te hi ṭangkai tak, sum lak luh theihna, eizawnna tling a ni. Keini tan chuan Social Media hi thil ṭangkai tak, kan eizawnna a ni.

LALRAMMAWIA, High School Headmaster: Zirlai naupangte hian phone leh social media-te hi sikul chuan hmang lo se an duh ṭhin a, mahse, kei chu sikulah rawn keng se tih duh pawl ka ni. Social media-in min rún a, zirlai naupang zawng zawng deuhthaw account/profile an nei tih ka hria. Kan kiansan dawn chuan loh avangin a hman thiam kan zir a ngai. Zirlaite hnena information pek nan social media kan hmang ṭhin. Mizo society hian kan mamawh chu cyber law enforcement rintlak a ni, hemi hmang hian media hmansualna hi a thenfai theih ka ring.

Social media hi kan mizia tilangtu a ni a, Facebook-ahte hian comment kan uluk lo thei hle, zirtirna ṭha kan mamawh. Nu leh pate hlei hlei hi zirtirna tha mamawh zawk an ni tawh. Platform nei tha ber kohhran leh NGO ten social media hman dan inzirtirnaah ṭan an lak thar a ngai. Cyber crime prosecution cell kan mamawh. Mahni leh mi dang nun tihchhiat theihna a nih vangin moral education kan mamawh bawk. Kan hnam chhahchhuah nan naupangte an têt lai aṭanga zirtir ṭan a ṭul.

Dr. RUTH LALMUANPUII, Psychiatrist: Psychiatrist chuan eng tin nge rilru lamah nghawng a neih kan en hmasa ber ṭhin. Addiction hi nun tichhetu a ni a, social media pawh addict theih a ni a, addict kan nih chinah chuan nun tichhe vektu a ni thei. Mualphona thlen thei a nih avangin mahni intihhlum duhna a thlen thei. 

Kan patient (damlo) tam tak hi social media vanga rilru ná leh intihhlum duh an awm ṭhin. Social media hi dawnsawn dan thiam turin kan hrilh ṭhin a, mahse, chu chu a harsa a ni. Addiction a awm tawh chuan thil dang aiin kan dah pawimawh hmasa a, kan mood a khawih danglam thei. Kan principle aiin mi dang principle kan dah hmasa a, hun kan pe tam tawlh tawlh a, rilru insual buai a awm tam phah. Kan khawih loh chuan keimahniah pangngai lohna a thlen thei a, sim tum mah ila kan thlah tak tak thei lo. Social media hian kan nunah harsatna min siam em tih kan in zawt ṭhin tur a ni.

Rev. Dr. LH RAWSEA, ATC Lecturer: Social media hman thiam kan inzirtir tam a ngai, chu chu kan mualpho lohna tur a ni. Social media-a kan thil post-te hi kan post rual rual hian kan kutah a awm tawh lo tih hriat a ṭha a, kan thil post-te hi mi dang rilru tina thei leh keimahni min timualphotu a nih theih avangin kan fimkhur tur a ni. 

Dr ZOTHANSANGA, Music Domain Mizoram: MDM hian kan Youtube channel-ah subscriber nuai hnih chuang kan nei a, chuta ṭang chuan sum tam tak kan la lut a, kan sum lak luh aṭang chuan artist-te hnenah cheng nuai 4 chuang kan sem chhuak tawh a, a dawng tam berin ṭum khatah Rs. 40,000 velte an dawng. Artist-te hlawhtlin leh hlawhtlin loh, an làr leh làr loh dan tehna pakhatah Youtube-a mipui reaction hi kan hmang.

VANNEIHTLUANGA, Editor, Lengzem: Youtube hi ka thian pakhat a ni a, thil tam tak min chhawpchhuahsak ṭhin. Mahse, cable TV sumdawnna a tiderthawng ve. Mithiam­te hian thalaite hnenah Mizo culture leh history-te hriattir nan kan hman thiam a ṭul. English leh Hindi hmang hian Mizote mawina, chanchin, leh ṭawngte kan tarlangin kan humhalh thiam a pawimawh. Softcopy a tam thei ang ber Mizo thalaite chhiar tur tha kan pek chhuak a ngai. Social media-a kan lan dan hi kan nihna a ni lo tih kan inhriat thar a pawimawh bawk.

ZOSANGLIANA, AIG (Hqrs), Mizoram Police: Dawt thu, fake news thehdarh a tam em em. Kan thu thehdarh turte kan finfiah hmasa tur a ni a, kan fimkhur tur a ni. Case kan nei nual tawh nãin, harsatna lian tham thleng erawh a la awm lo.

Police-te social media hmansual venna kawngah kan inthuam ṭha nasa tawh. Case eng emaw zat kan neih tawhah chhui chhuah theih loh kan nei lo. Fake account hmangin, ramhnuai pilril tak atanga thu post pawh, a post-tu chhui chhuah theih vek a ni. ATM card, credit card, debit card tihchingpen a tam tawha a, hemi lamah hian inzirtirna ṭha kan mamawh hle.

Online game a tam tawh, nu leh pate hian kan fate'n eng game nge an khelh tih kan hriatpui a ṭha. Hun leh sum khawhralna a nih vangin nu leh paten khuahkhirhna ṭha tak nen naupang enkawl a tul. Pathian lama inpekna a titlahniam a, hriselna in a tuar a, family life a khawih chhe thei a, misualte thangah kan ãwk thei bawk.

ROCHUNGNUNGA, Gen. Secy, CKṬP: Social media hian Mizote kan tribal-na a pho chhuak chiang hle a, thuthang dik lo leh belhchian dâwl lo thehdarh kan ching a, thu dik lo a darh tel tawh chuan thu dik ber hriat a harsa thei hle.
Thuthang dik lo hi hmanlaiah pawh Mizo zingah a awm foin a lang; tuikang nghahnaah te, zawlbukahte leh pûmahte thuthang, dik tawk lo an inhlan chhawng ve foin a hriat. Thu dik lo kan inhlan chhawnna leh thehdarhna hmanrua erawh hmanlai leh tunlai huna mi a inchangkan hleih a, a indarh chak hleih mai a ni. 

Social media hi Central KṬP chuan kan hmang ṭangkai hle a, lehkha leh report inpek nan kan hmang nasa tawh viau. Dâka inthawna hun rei tak tak nghah ngai thin kha tunah chuan ni khat lekah kan hmu zung zung thei tawh a ni.

REV. LALHLEIA, Director, Family Guidance & Counselling Centre, Mizoram Synod Social media hian nupa tam tak inṭhen­na, innghir­ngho­na leh nupa kar neuh neuh a thlen tih kan centre hrang hrang pariat  aṭangin kan hmu a, nupa inkar buaina thlentu pakhat a ni.

Kum khat chhunga FGCC-in client kan neih zinga 1,000 chuang chu nupa kara buaina vang a ni a, nupa kar buaina bika 40% chuang chu social media hman vanga thleng a ni. Social media kan hmang nasa lutuk hian chhungkaw boruak a tichhia a, inkawmhona hun kan nei thei tawh lo a, sitting room titi nei thei tawh lo kan tam phah. Tun hma deuha sitting room titi kan neih ṭhin ang kha nei let leh turin tan lak thar a ngai hle. Chhungkaw inthunun thar a pawimawh.

Google-ah kan innghat nasa a, zirnaah kan hnufum phah. Nu leh pate'n kan fate social media-a an inhman dan tur ruahmanna fel tak siamsak a pawimawh.  Phone camera-a selfie hian nun ruak leh lemchan khawvel a entir a, mahni indah pawimawhna a lantir bawk.

B LALZARLIANA, MZU Asst. Professor, Sociology Dept.: Social media hian keimahni nihna ang ni loa nih leh lan châkna, hyper reality-ah min hruai thin. Mizo social relationship leh socialization min thlak dang­lamsak a, mahni inngaih pawimawhna leh mi dang aia lansarh tumna a siam.

Social media hian hun bik a nei lo a, kan khawih hun hun hi a hun inṭanna a nih vangin kan hun kan khawhral nasa a, social relationship a khawih chhe nasa hle a ni. (Naktuk chhuakah mi hrang hrangte thusawi hi chhunzawm a ni ang)