
Mizo ṭhalaite'n lehkha chhiar an uar thar
Tun hnai kum eng emaw ti kal ta, a bikin social media a lâr hnu leh khawihtu an tam aṭangin Mizo ṭhalaite'n lehkha chhiar an thatchhia a, lehkha an chhiar tlem tial tial tih thâwm a awm ṭhin a, chuvang chuan lehkha chhiar uar tur leh taima tura infuihna pawh hriat tur a tam hle. Tun hnaiah erawh chuan Mizo ṭhalaite'n lehkha chhiar an uar thar leh a, lehkhabute pawh hralh a kal leh viau tawh nia hriat a ni.
Lehkha chhiara ṭhanharhna
Book of the Year thlang ṭhintu Mizo Academy of Letters (MAL) secretary Dr Zoramdinthara Khiangte chuan, hripui léng avanga inkhuahkhirh chhungin ṭhalai zingah lehkhabu chhiar an pung nasa hle tih a sawi a, "Hei hi social media hrang hranga ṭhalai lehkhabu zuar an tam dan leh an lehkhabu chhiar zat rawn pho chhuak zel ṭhin ṭhalai an tamzia hmuh khan a tilang," a ti.
Dr Zoramdinthara Khiangte chuan, MAL-in Book of the Year a thlana a ṭha zual 20 chin phei chu ṭhalaite'n an ngaihven hle tih sawiin, "A ziaktute pawh hian an chhu nawn tlangpui ṭhin," a ti a; zirlai leh ṭhalai zingah Book of the Year top 20 chin zawt thut ila, a tlangpui sawi thei an ṭhathnem tawh thu a sawi.
Mizoram University-a Department of Mizo associate professor ni bawk Dr Zoramdinthara chuan, phone ṭha leh thawmhnaw man to tak tak neih aia lehkhabu ṭha tak neih hlu zawka ngai ṭhalai an pung zel tih sawiin, "A bik takin ṭhalai lehkha thiam zingah lehkha chhiar nasa an pung viau," a ti bawk.
Synod Bookroom manager Lalniliana chuan, Mizo ṭhalaite'n lehkha chhiar an uar thar leh tawh thu leh tun hnaiah lehkhabu an hralh tam thu sawiin, "Lockdown lai phei kha chuan lehkha an chhiar nasa hle niin ka hria. Lockdown ṭan tirh aṭangin sikul hawn a nih loh avangin uniform leh zirlaibute kan hralh lo a, lehkhabu kan hralh ṭha hle thung a, hun rei tak inkhuahkhirh a ni chungin nikum khan cheng nuai 1,140 vel kan la lut thei a, hei hi a sang kan ti lutuk. Lehkhabu hralhna ngawr ngawr a ni deuh mai," a ti.
Synod Bookroom Manager sawi danin, TV-a chanchin thar chhiartu pakhatin 'I ti thei' tih lehkhabu a tihchhuah chu miin an lei nasa a, thla khat chhungin vawi thum an chhu nawn hman a, tunah pawh an hralh zo leh ṭêp tawh. Tun hnaiah hlahril (poetry) bu a chhuak nasa a, an hralh ṭha thawkhat viau bawk.
Book of the Year vawi hnih dawng tawh Lalhruaitluanga Chawngte chuan, tun hnaiah ṭhalaite'n lehkha chhiar an uar thar tih sawiin, "Hma kan sawn. Hripui lên hnuah ringawt pawh hian lehkhabu ngaihhlut lamah hma kan sawn a, hei hi a la kal mar mek zelin ka hria," a ti.
Lalhruaitluanga Chawngte chuan, Mizote chu lehkha chhiar taima hnam an ni tih chu a hmuh dan a nih thu sawiin, "Tlakhniam deuh laite chu a awm a ni thei a, chutiang hun chu a lo thleng a nih pawhin kan vanduai viau a nih loh chuan kan nihna dik tak hi chu a rawn lang leh tho turah ka ngai," a ti a; Mizote'n A AW B an neih tirh aṭangin ziak leh chhiar an ngaisanga a hriat thu a sawi.
Mizo Poetry Society secretary Dr H Laldinmawia chuan, tun hma deuh chuan lehkha an chhiar nasa tih sawiin, "Khatih lai kha chuan lehkha chhiar kha kan hun âwl hnawhkhahna leh kan hun hman dan tlangpui a ni a, lehkhabu ṭha tak tak bakah, cowboy bu leh M&B bu, zawr tak tak, a tàwp lam kim tawh lo khawpa chhiar hlawhte kha hmuh tur a awm nawk mai. Hun a lo kal deuh a, TV en tur a lo tam a, mobile phone leh internet hmangin kan inawm tlei ta viau a ni ang, lehkhabu chhiar lamah kan tlahniam hle a; chu chu lehkhabu dawr tam tak a inkhâr tâk dan aṭangin a hriat theih," a ti.
Pachhunga University College (PUC) Mizo department-a assistant professor ni bawk H Laldinmawia chuan, tun hnaiah erawh chuan Mizo ṭhalaite'n lehkha chhiar an uar leh ta hlea a hriat thu sawiin, "Tun hnaia lehkhabu tlangzarh thar ṭhenkhat phei chu copy 3,000 - 4,000-te an hralh chho leh ta nawk mai," a ti a; hlahril (poetry) bu phei chu tun hma chuan hralh a tlâk loh em avangin a tui mite pawhin an tichhuak ngam meuh lo a, tun hnaiah erawh chuan hralh kal tak tak a ni ve tawh tih a sawi.
Ṭhanharh chhan eng nge?
MAL secretary Dr Zoramdinthara Khiangte chuan ṭhalaite'n lehkha chhiar an uar leh tak chhan sawiin, "Kohhran, KṬP leh YMA hmalakna vang te, thiamna tak tak paw chhuak tura chhiar tam a ṭulzia hria ṭhalai an pun zel vangte leh UGC-in research lam a ngaih pawimawh leh ruahmanna hrang hrang a siam vangte a nih a rinawm viau mai," a ti.
Dr H Laldinmawia chuan lehkha chhiar lama ṭhalaite an ṭhanharh thar lehna chhan nia a hriat sawiin, "Pakhatnaah chuan kohhran ṭhalai leh pawl hrang hrangte'n lehkha chhiar tam tura an inzirtir nasat vang a ni a, pahnihnaah chuan zirna huang chhungah Mizo literature zirnain hma a sawn vang leh lehkhabu chhiar tur tichhuaktu an lo tam tak vang a ni. Online hmanga lehkhabu chah a awlsam tâk vang te, ina dah thei chi lehkhabu zuar (home delivery) an awm tâk vangte hian lehkhabu lei a awl ta bawk," a ti a; chungte chu ṭhalaite'n lehkhabu an chhiar nasat phahna nia a hriat thu a sawi.
Synod Bookroom manager Lalniliana chuan, lehkha chhiar lamah Mizo ṭhalaite an tlâkhniam hnuah mi thahnemngaite'n nasa takin lehkha chhiar uar tura infuihna an kalpui tih sawiin, "Keini pawhin literature drive kan kalpui ṭhin a, chu'ngte chuan awmzia a nei hle niin ka hria," a ti. Covid-19 léng vanga hun rei tak chhung literature drive an kalpui theih loh hnuah an kalpui leh ṭan tawh a, sàwmna pawh an dawng leh nual tawh tih a sawi bawk.
Hetih lai hian Lalhruaitluanga Chawngte chuan, Mizo ṭhalaiteah lehkha ziak leh chhiar ngaihsanna, anmahnia awm tawh sa a rawn tho leh nia a hriat thu a sawi rualin, "Mi ṭhahnemngaite'n lehkhabu chawisan an tum a, kohhran ṭhalaite hian an thawh hlâwk ka ti a, kan writer-te an thawh hlâwk ka ti bawk a, tlawmngai pawlte pawhin an thawh hlâwk ka ti. Media hi an ṭangkai a, TV leh chanchinbua lehkhabu news lama ṭang ṭhin hi a ṭangkai tak zet. Mahni zâwn zâwna theihtawp kan chhuahna hian rah a chhuah," a ti.
Lehkhabu... a huphurhawm em?
Lehkhabu ziak ṭhinte tan lehkha chhuah leh hralh a huphurhawm dan zawhna chhangin Lalhruaitluanga Chawngte chuan, "Lehkhabu zawrhna a tlem hi kan tuar niin ka hre ṭhin a, tun hnaiah social media hmanga zuar an rawn chhuak a, ṭhalaite'n hetianga lehkhabu an zuar hi kan hlâwkpui tak zet," a ti.
Book of the Year 2021 ziaktu chuan, Mizote'n publishing house an neih mumal loh avangin lehkhabu ziaktuin a zawrh lamah hun leh thâ a sèn a ngai nasa tih sawiin, "A zuar thiam lo chi pawh a awm theih ang. Chu chu lehkhabu chhuah tihuphurhawmtu pakhat a ni. A market hi a lian ve telh telh a, a zuar hi pung zel se, lehkhabu chhuah chu a huphurhawm lo telh telh ang," a ti a; chu'ng karah chuan lehkhabu in a zir vete pawh a ngaih thu a sawi bawk.