Aizawla veng pakhatah HIV+ve 501 an awm
HIV/AIDS donaa hma latute chhinchhiah danin, Aizawla veng zingah HIV/AIDS vei tamna ber vengah HIV+ve 501 an awm. HIV/AIDS donaa hma latu pawl pathum hotute chuan, HIV/AIDS donaah kohhran leh tlawmngai pawlte'n hma an la la ṭha tawk lo a, Mizoram dinhmun (HIV/AIDS statistics)-in an ngen a chhun zo tawk rih loah an ngai.
National AIDS Control Organisation (NACO)-a thawktute sawi danin, HIV+ve nia inpawm tawh, anti retroviral therapy (ART)-a inziak lut a, inenkawlte fel takin an chhianchhiah a; Aizawla veng pakhatah chuan ART la tawh mi 501 an awm a, chu chu veng pakhata HIV+ve, ART la tamna ber veng a ni. HIV+ve zinga ART lak ngai tawh an chhinchhiahte zingah veng pakhata mi 10 chuang awmna veng 17 a awm.
Hetih rual hian, ART late hi chhinchhiah nawn palh erawh a awm thei tih NACO-a thawktute chuan sawiin, "Khawtlang hruaitu ṭhenkhat hnenah an venga HIV/AIDS vei zat an chhinchhiah dan an hrilhin khawtlang hruaitute'n mak an ti ṭhin hle," an ti a, Aizawla HIV+ve tam zualna veng 10-te zingah in luah tur nei tamna veng an tam zual niin an sawi.
NACO-a thawktute chuan counselling an neih aṭangin thingtlang lama naupang pahnih chu an HIV+ve an ni tih an hmu chhuak a, nu hnute hnêk aṭanga kai an nih thu sawiin, "Naupang pakhat, kum thum mi chu a nuin loah a fehsan a, a feh hlanin an ṭhenawm nu hnutê an hnêktir a, chuta ṭang chuan HIV hrik a kai a ni," a ti.
Aizawl district an zirchiannaah chuan, kum 2011 chhiarpuia mihring awm zat aṭanga tehin mi 50 zelah pakhat HIV+ve angah an chhût a, "High risk group kan tih mai, mipat hmeichhiatna, ruihhloa inchiu, (IDU), nawhchizuar (female sex worker) leh mipa mahni anpui kawp (men having sex with men) zingah phei chuan ni tin pakhat aia tamin an pung ziah ang a ni," an ti.
Ruihhloa inchiu ṭhinte hnena inchiuna hriau an sem chu tlawmngai pawl zingah hriatthiam loh vanga mansak ṭhin an la tam tih sawiin, "Aizawla YMA branch pakhat chuan drugs addict-te'n syringe an kawl chhan hi an hrethiam hle a, an mansak ngai lo. Drugs addict hi chu kan tirêm thei lo a, syringe kan sem a, an mansak loh hian HIV darh tur a veng zawk a ni tih min hriatsak a ngai," tiin an sawi.
MSACS hian kum 2016-17 chhung khan syringe an sem tur leina atan cheng nuai 27.24 an hmang a, NGO hrang hrang 23 thawhpuiin, project 26-ah hma an la a; sorkar kum kal mek 2017-18 chhungin syringe leina atan cheng nuai 49.31 hman leh an tum a ni.
National AIDS Control Organisation (NACO), Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) leh Family Health International 360 (FHI-360)-a thawkte chuan, HIV/AIDS do hneh a nih theih nan kohhran leh tlawmngai pawlteah nasa taka campaign neih an mamawh tih an sawi. Chutih laiin, sorkar kum liam ta 2016-17 chhung khan Mizoram pumah campaign nei tura sáwmtu an nei mang lo nia sawiin, HIV/AIDS vei tam dan tarlan ringawtin an ngéng a chhun zo lo a, a ruh langa kalpui a ngai tawh nia an hriat thu an sawi a ni.
An zirchianna leh counselling an neihna hrang hrang aṭanga an chhinchhiah danin, HIV/AIDS vei hmuh chhuah zingah kohhran rawngbawltu leh kohhrana ṭhalai hruaitute an bâng lo tih an sawi a; HIV hrik pai hmuh chhuah thar pakhat chu kohhrana ṭhalai hruaitu a ni tih sawiin, "Mipa kawp ching a lo ni a, tleirawl inkhawm enkawltu a ni nghe nghe," an ti.
Khaw pakhata kohhran hmeichhe hruaitu pakhat chu HIV+ve a nih thu leh a pasal pawh kohhran upa a nih thu sawiin, "A pasal bâk rin tur a hre si lo a, rei tak an inpuan duh loh hnuah a pasal chu zin chhuak nasa chi a lo ni a, a zinna lamah hmeichhia a kawp aṭanga kai a ni tih hriat a ni," an ti a; kohhranin inneih hmaa mipat hmeichhiatna hmang lo tura zirtirna nasa zawka a kalpui a ngaih thu leh, rawngbawltute pawh a kankai nasat tawh avangin thawhho nasat zual a ngai hlea an hriat thu an sawi.
Ṭhalaite zingah HIV/AIDS chu a hluar zel tih sawiin a dona lama thawkte chuan, "A kai tam berte kum ṭhen zingah ṭhalai an tam ber a, KS-te dawrtu tam ber chu ṭhalai aiin patling lam an ni bawk si. Mi pangngai zingah AIDS a darh nasa a, zir chianna aṭanga lang chu, ṭhalai zingah inngaizawng si lo, intawng thutte avangin AIDS vei an pung nasa tih hi a ni," an ti.
Tuna data an neihah, non commercial sex (mipat hmeichhiatna sumdawnna atana hman ni lo) chu HIV/AIDS darh chhan tam ber a nih thu te, mipuiin an rin loh tak takte zingah a darh rûk nasat tawh avangin nupui pasal innei turte'n HIV+ve an nih leh nih loh finfiahtir hmasak zel a him ber tawh thute an sawi.