Written by
- C. Lalaudinga RamhlunVenglai.

MIMKUT THLA (SEPTEMBER) NI 23 HI KHAWVEL PUMA CHHUN LEH ZAN INCHEN HUN A NI

Covid-19 hri buai hrim hrimin kum 2020 Favang hun kan lo chuangkai leh ta reng mai a. Kum ṭha pangngaiah kha chuan, Favang hun hi kan Mizoram hun hlimawm leh nawm hunlai a ni ṭhin. Mi lungleng thei leh hla phuah thiamte chuan hla ṭha tak tak pawh an phuah ṭhin reng a ni. Kan hla phuah thiam zinga Damhauha chuan,

“Ṭhal Favang kawl eng leh turnipui hi,
Lawm an tam e, lelthang zaimawite’n zun zai lo sa;
Lungleng chuang leltepa’n lenbuang zar a awi e,
Thlangkawr nu leng nen sennau ang kan ṭap e.

Favang ni eng tlaitla a mawi ti u’n,
Zaukhua a thiang, thlaksik kawng dung siar pawl riai e;
Chhawrthlapui khian kan vangkhaw zawl a en riai e,
Tleitir leng naunawn, hrin hniang laitual lenna.” tiin.
    
Favang boruak hi kan pipute hun aṭang khan Mizoram sik leh sa nawm lai ber an lo ti ṭhin reng a. Fur (Monsoon) ruahtui chhia a kiang ṭan tawh, romei chhum a la tam lo. Thing hnah leh pangpar an duah ṭha a. Khawi lam pawh han hawi ila, a langchiang viau vek bawk. Chutiang hun chu kum khatah thla hnih emaw chauh a awh thung. A hnu lamah chuan thlasik vawt, a vawh avanga ṭeu hlur mai kan tawk leh tawh dawn a ni. A nih loh leh he Favang, sik leh sa nuam tak chu tu nge rawn thlen ṭhin le? E! kan lei ina kum khat chhunga ni a helna avang hian a ni - Thlasik, Nipui, Ṭhal, Fur leh Favangte hi a lo thlen ṭhin ni.

Hmanlai chuan kan lei hi zawl duai niin, ni, thla leh arsite khian khawchhak aṭanga khawthlang lamah kal hel mup mupin an ngai ṭhin a. Mahse, Greek mifing pahnih khat chuan ni chiah loin an lo ziak lang a, belhchian tlak tak erawh chu a ni lem lo. Poland Scientist ropui Nicolaus Copernicus (1473-1543) chuan, “Ni khi a awmna ngaiah awm rengin, kan lei leh arsi ṭhenkhat hian an hel mup mup zawk a ni,” a rawn ti ta tlat mai a. Arsi inher dan Revolution Theory a ziahah chuan -kan leiin ni a hel a, chutichung chuan khawthlang aṭangin khawchhak zawngin a vir tihte a ziak a, a lem nen a entir thlap thei a. Mahse, a chawmtupa, a patea kha puithiam a ni a, tin, Kohhran hmasate zirtirna nen a inmil lova, Kohhran puipate’n an dodal a, a lehkhabu pawh tlangzarh ngam loin a hmui pawh phuar a ni. A sawi chhuah chuan a nunnain a tuar ngei dawn a ni. A thih dawn hnaihah a lehkhabu chu an phawrh a, rei lo teah a thi ta a. Chu a lehkhabu Revolution theory chu zawi zawiin a darh a, khawvel mihring ngaihdan chu a rawn thlak dawn ta a ni. 

Italian Scientist ropui Galileo (1564-1642) chuan Copernicus-a Theory chu rawn tuipuiin, a rawn hmu chiang ta hle mai a. Italy-a Pope leh Kohhran hmasate rindan chu a rawn kalh leh ta a. Ani pawh a nunna atan a hlauhawm leh ta hle mai a, a ngawi thei mai si lo a, “Thudik chu thudik a ni,” tia thihchilh hial a tum ṭhin. Mahse, a chhungte’n an rem ti lo. Copernicus-a Revolution Theory-a kan lei hian ni a hel zawk a ni tih chu a dik a ni tia a tlangau avang chuan Pisa khawpuia University Professor aṭangin an ban a. Mahse, mithiam chung chuang a nih avang chuan Padua University-in Mathematics Professor-ah an la ve leh a. A thudik hriat chu a ngawihpui thei mai si lova. ‘Two Principal System of the World’ a chhuah a, chu chuan Kohhran puipate a tithinur a, Rorelna hmaah putar kum 70 mi chu an ko a, “Pathian thilsiam zia i sawi bawrhbang,” tia puhin, “Tun achinah thu i sawi thei tawh lo ang a, i thusawi hi i sut leh chuan i nunna zuah a ni ang,” an ti a. Thih chu a hlau a, a thu lo chhuah tawhho chu a sut leh ta vek a. Mahse, a rilruin a sut tak tak thei lo. A thih dawnah, “Kan lei hian ni a hel zawk a ni,” tia zawi te tea phun sep sep chungin 1637 Jan. 8-ah khan he lei hi a lo chhuahsan ta a ni.

Kan lei hian ni hi a kalkawng (Orbit)-ah a hel a, kum khata ni 365 leh darkar 6 zelah a helchhuak ṭhin. A helna kawng orbit hi a bial pap lo va, chhim leh hmarah a tung sawl ve ve a. Chu ti chuan kan leiin kum khata ni a helna kawng chhim tawp chu June 21-ah a thleng ṭhin, chuchu ni rei ni ber leh zan tawi ber zan, Equator hmar lama awm, keinihote tan a ni. Kan lei chuan ni a helna kawng Orbit-ah lo kal zelin Mimkut thla (September) 23-ah chuan kan lei pumpui lai tak Equator zawnah niin a chhun a, hemi ni hi khawvel pumpuiah chhun leh zan rei zawng a inchen a, chu chu Autumn Equinox an vuah. He favang hun hi sik leh sa thua kan Zoram nawm lai ber, lum lutuk lo vawt lutuk lo hun a ni.

He ni Sept. ni 23 hnu lamah hi chuan kan lei hian hmar lam pan zelin chhun a rei lo tawlh tawlh ang a, zan lam a rei tawlh tawlh tawh ang. Leiin ni a helna hmar tawp chu a thlenna chu December ni 21/22-ah chuan zan rei zan ber leh chhun lam tawi ber hun Winter Solstice kan thleng leh dawn a ni. Hengte hi a hmuchhuaktu, scientist ropui tak takte zarah, zalen takin kan sawiin kan lo hre ve zel ta chu a nih hi. Vawiin niah hian anmahni kan hriatreng bakah kum khata chhun leh zan inchen hun kan neihte pawh i hre zel bawk ang u. (Note March ni 21, Spring Equinox chu kan sawi chipchiar ta lem lo a ni.)