Written by
- Dr. Lalrintluanga Mission Vengthlang

RAM VEITU THUKHAWCHANG

Ramngaihsaktute chibai u le. Tukin chu POLITICS LEH EIRUKNA tih thupuia neihin kan nun phung leh mizia i han chai teh ang aw.

POLITICS : Politics hi a ṭha a, a dik a, a thianghlim a, Pathian thil a ni tih hi politician te leh mipui te hian kan hre lo ni berin a lang. Chumi a lanna chu kan hman dik loh nasat dan aṭang hian a ni. Vawi khat chu, pa pakhat kum 87 tling zak tawh hi ka zawt a : Kan ram politics kal phung dik lo tak inṭanna-ah hian tu nge mawhphur hmasa zawk nia i hriat, mipui nge politician? tiin. Ani chuan politician, tiin min chhang direct nghal pawp. Eng vang nge tiin ka zawt leh a, hetiang hian min chhang : Mizorama party din ṭan tirh lam kha niin, District Council hun lai kha a la ni a. Pa pakhatin In hmun a dil a. A diltu chu Sawrkar hnathawk a ni. In hmun a dilna application-ah chuan a dealing clerk chuan, (a hming leh designation chu sawi lang lo mai ila), “Kan party-ah ṭangkaina a neih ka hre lo,” tiin a ziak a, a hmuh loh phah. Sawrkar hnathawk ve tho pa pakhat chuan In hmun a dil ve bawk a. A dilnaah chuan “Kan party tan mi ṭangkai tak a ni,” tiin a ziak thung. Ani chu In hmun pek a ni. A veng hming sawi kher lo ila; tuna, Aizawl hmun pawimawh leh laili lai taka hmun chu party mi leh sa te hnenah sem ral a ni tiin min hrilh. District Council hnuaia Sawrkar hnathawkte chu party mi leh sa an ni deuh ber, tiin a sawi zui.

I han ngaihtuah chiang mah teh ang u. A dealing clerk hi Sawrkar hnathawk a ni a, a thu ziah dan hi mak tak a ni asin : “Kan party-ah ṭangkaina a neih ka hre lo” tih leh “Kan party tan mi ṭangkai tak a ni” tih hi. Sawrkar hnathawkin “Kan party” han tih hi a dik lo hul hual. Chubakah, he sawrkar hnathawk hi party mi leh sa a nihna aṭanga ruat a ni tih a chiang hle bawk. Heng kal phung dik lo tak hian vawiin hi min hruai thleng ta a nih hi. A bul ṭan dik loh chu a pawi thuiin, a pawi rei kher ta mai.

PARTY CHHUNGKUA: Party-a awm ve lo chuan party chhung boruak leh party chhung innĕkna thu hla kan hre pha ve lo. Mipui laka dik zawk nih duhna leh an tan zawk nih hlawh tumna avangin party leh party innekna te, inepna te, inhuphurhna leh boruaka insual buainate a nasa hle mai a. Hetiang hi a hrehawmin, a tawrhhlelhawm teh lul nen, hemi tiat emaw a aia nasa zawk emaw hian party chhungah inbeihna a lo nasa thei hle mai. Party dang beihna chu a tawrh a ziaawm zawk, pawn lam aṭanga beihna a nih miau avangin. Party chhunga insualna erawh chu a tawrh a na duh ngaih ngaih hle mai dawn a lo ni. Party hmingchhiat leh mualpho a hlauhawm si. Chu mai ni lovin, party keh chhe palh thei vĕn a ṭul bawk. Hruaitu ṭhenkhat lungawi lo tur ven rŭk ngai bawk nen. Party zawm thar tur duh thawh naka laiin; ṭhenkhatin, min chhuahsan palh mai anga tih vengthawng reng renga khawsak chu a thawven thlak loh khawp ang. Chutiang chu tunlai party tin dinhmun hi a ni mai awm mang e ka ti rum rum ṭhin. Pawn lam aṭanga party dang nekna aiin party chhunga innekna hi a tawrhhlelhawm zawk fe thei dawn a lo ni reng mai. Chutianga party hrang hrang, mahni chhungkuaa a ngêtin a kher ngar ngar te chuan ram ro rel tumin an bei ta a nia. Eng party sawrkar pawh lo ding se, sawrkar ṭha tak hi kan nei thei ang em tih hi zawhna lian tak a tling. Lungawi lo te lungawina tur zawn fe a ngai mai ang tih a hlauhawm. Veng tinah, Khaw tinah, leh pawl hrang hrangah mi hausa te hian ngaihpawimawh an hlawh a, an thu hla ngaihchan a awl. Chutiang chiah chuan Party-ah pawh sum ngah te hian zah an kai a, an inluling duh fo. Thawhpui an harsa a, party boruak tichhetu an ni ṭhin. Juda Iskariota hi khawvel awm chhung chu a tel ve zel dawn chu a ni phawt mai e.

BLOCK LEH UNIT HRUAITU : Inthlan hmabak, rei lo tĕa inthlang mai tur kan ni a. Chuvangin, constituency-a MLA candidate te tan chuan block leh unit hruaitu te chu an rinrăwl, an kut leh ke ber tur te an ni. An pawimawh a ni tih an inhriat avangin; biak har deuh, lo induh ve ta tlat te pawh an awm thei ṭhin ngei ang. Hun kal tawha MLA kan thlan zawh hnu khan party pakhat candidate chu ka titipui a. Party headquarters-in candidate te tana sum an pek ṭhin chu ka kutah a lut lo reng reng. A hmuhin ka hmu lo hrim hrim a ni ber mai. Block hruaitu te kutah nge unit hruaitute kutah, tu zawk kutah nge a luh pawh ka hre lo, tiin min hrilh. Party tina block leh unit hruaitu te hi an rinawm a ngai tak zet.

Tun tum inthlan turah hian party pakhata candidate atana thlan fel diam tawh, inhnukdawk leh ta chu chhungkhat laina pakhatin a kawm a. Chuta a sawi chu block/unit hruaituten Rs(chĕng) nuai ruk rawn dah rawh tiin an lo hrilh a nih chu. Engamah hmaa chutia han tih nghal rikngawt mai chu a mak thei khawp mai. Eng ang rilru pua chutia lo ti mai chu ni ang maw! Block hruaitu te leh unit hruaitu te hi, an chenna vengah han kal chilh ila, an lawina kohhrana inhmang tak tak an lo ni duh viau lehnghal. Kohhran leh politics hi kan thliar hrang thiam mah mah a nih duh hmel khawp mai. Politics hi khawvel thil a ni lo va, Pathian thil a ni zawk tih hi kan vawn reng a ngai.

Block hruaitu te leh unit hruaituten he kan thusawi hi in lo ngaithla fuh hlauh a nih chuan emaw, an chhungten in lo ngaithla a nih hlauh chuan lo inhrilh chhawng teh u. Hei hi ka ngen duh che u a, ka chah duh a che u : Candidate ten a tlem thei ang ber sum an sen theih nan theih tawpin lo ṭanpui teh u, tih hi. Dik tak chuan, inthlan vuakvet-a han chet vel hi party worker te hian kut pui tlukin emaw kut pui aiin emaw nuam an ti zawk fe niin a hriat. Sawrkarna siam thei lama awm te ngat phei hi chuan a aia nuam tih hi an nei lo niin a lang. Eng hna nge ka thawh ve ang, supply lam nge contract lam? Rilru a hlima, hmakhua engin an hriaa. A dik leh dik lo pawh ngaihtuah lovin, kawng an dap bawrh bawrh duh khawp mai. Hetiang mite hi Mizoram hian kan mamawh tawh lo. Mahni inhaivur tumte hi mipui hian kan kham tawh. Hmasawnna tur tithuanawptu an ni.

CANDIDATE : Kum 1972-a Union Territory dinhmun kan neih aṭang khan MLA-te thlangin, Mizoram chu mahnia ro inrelin kan awm ve ṭan a. Khang hun lai aṭanga 1990 leh a hnu lam thleng pawha kan ram enkawl a, roreltute chu zu leh sa chĕn, mipat hmeichhiatna lam pawha hminghliau, eirukna lek phei chu an pawisa miah lo emaw ni tih tur kha an ni a. Tunah erawh hi chuan Kohhran thawhrah a ni ngei ang tih turin party tin candidate te chu an thianghlim ta suau mai. A va lawmawm em! Chutih mek lai chuan lawm erawh a la kim famkim thei lo. Zu leh sa chĕn lovin, sex lamah hming chhe lo mah se la, eirukna lamah hi chuan an la fihlim thei ngang rih lo a nih hi. Engtin nge maw kan tih dawn chu ni ang le?

Party tin candidate te u, hei hi ka zawt a che u : MLA nih i tum chhan ber hi eng nge ni? A mawi hnaiah chuan Mizoram tana thawh chu in chhuanlam ve ngei ang tih ka ring. Mahsela, a tak takah chuan mahni inhaivur chu MLA nih duh chhan chu a ni ngei ang le. Heng zawhnate hi ka’n zawt zui ang che u aw : 1. MLA ni turin eng zat nge sĕn i tum? 2. I pawisa neih duh khawp loh avangin tu nge sponsor-ah i zawn? 3. Pawisa hmantirtu che hnenah eng nge i tiam? 4. Thlan tlin lo ni ta la ka eiru lo vang tiin i intiam ngam takzet em? Rilru dik lo leh thianghlim lo pu, MLA tlin tum in awm a nih chuan inngaihtuah chiang hle rawh u. 1972 aṭanga chhiarin kum 50 chhung zet chu Mizo mipuite hian kan tuar ta. Kan khawngaihthlak rei ta hle mai. Phurrit belhchhahtu ni lo va, hmasawnna kawng sialtu ni zawk turin kan ngen a che u.

SAWRKARNA : Mizoramah party hrang hrang an lo sawrkar ta. Eng party pawh ni se la, sawrkarna an lak chiah khan party sawrkar ni lovin mipui sawrkar an ni tih an inhriat a ṭul. Chief Minister, Minister, MLA leh party-a kawng hrang hranga mawhphurhna nei te chuan party sawrkar a ni emaw an ti ṭhin. Hei hi a dik lo hulhual a ni. Party induhsaknaah an tlan nasa. Party worker te lah sawrkar lakah an huangtau ngam hle ṭhin. Phut an nei a, beisei an nei a. An duh anga an hlawhtlin loh chuan an thinrimin, an vuivai nasa hle ṭhin. A chhan chu Sawrkar chu an ta bik emaw an tih vang a ni. Minister te lah hian an chan ṭheuh Department aṭang hian a remchan dan ang zelin, eng eng emaw an beisei a, an phut a. An zin dawnte hian pawisa sem tur emaw, thil sem tur emaw an zawng ṭhin. Heng kaihhnawih hian eirukna kawng zau takin a inhawn phah thei.

Officer pakhat, rinawm deuh mai chuan : Duh ila chuan pawisa dawn tur ka nei thei khawp mai. Hman niah pawh Rs nuai 8 ka hnar. Damdawi Inah, phaiah inenkawla kal tum te phei chuan pawisa mamawhna a sang duh khawp mai. Mahse, ka la ngai lo, tiin a sawi.

Mizoram Sawrkar hi pawisa-ah kan harsat zia kan hre tlang viau. Mahse, vawi khat ruling MLA ni mai te pawh hi eng ngati nge an hausak ngawt zel. Vawi hnih ni pha tawh ngat te phei chu khῐtah an ni ringawt. Aizawl dai hnaiah te ka’n leng vel a. Saw saw chumi thlăm, chumi huan a nih saw an ti a. Khu khu, khi khi chu mi picnic spot a nih khi. Kawng a laihtir a, nuam deuhvin black top-in a lut raih mai, te an ti leh zel a. A huatthlalain a va thinrimthlak ve le aw. An zak der si lo va. Chutiang mi te chuan thuneihna an chan tawh ngai lohna turin i hnawl thla ṭhak tawh teh ang u.


- Dr. Lalrintluanga Mission Vengthlang