Yellow Journalism lakah kan him em?
Color sawi tawh hi chuan a nihphung hrang hrilhfiahna nen sawi chhunzawm a ni ṭhin. A var a nih chuan thianghlimna, a sen a nih chuan huaisenna, a pawl (blue) a nih chuan hahdamthlak lam deuha sawi a nih mek laiin khawthlang ramah chuan a pawl hian pawi tihna lam a kawk daih thung a. Film ṭha lo sawi nan a pawl hman a ni ta zel bawk.
Ngaihtuahna (feeling) nasa tak siam a, mawhphurhna la ngam lo thu leh hla tarlanna te thlengin 'Yellow Journaslim' an ti a. He ṭawngkam lo inṭan dan chu chanchinbua cartoon pakhat tarlanna aṭangin a tih theih awm e.
Kum 1890 chho vel khan New York-a tihchhuah chanchinbu pakhatah chuan mipui hluthlawh em em ṭhin cartoon dah a ni a, chuta lo lang naupang hming chu 'Yellow Kid' tih a ni. A nihna takah chuan chanchinbumi pahnih Joseph Putlizer leh William Randolph Hearste inbeihna chiang fekfawka phochhuahna a ni.
Putlizer hi hriathlawh tak a la ni reng a, sum leh pai tam tak senga a buatsaih Putlizer prize dawngtu nih chu inchhuanna tham a la ni reng a, tun thleng hian hlut a hlawh hle. Hearst hi chanchinbumi ṭha tak, Putlizer-a lamṭang chanchinbumi tam tak pawh a lama huikhawm theitu a ni thung.
Kum 1941 khan Yellow Journalism hi Frank Luther chuan hetiang hian a lo hrilhfiah tawh a:
1) Thumal hlauhawm leh
ṭihbaiawm tak tak hmanga news lian vak lem lo te pawh vuak len chiamna
2) Thlalak lian tak tak dah a, dik lo tak, mahni rilrem zawng leh suangtuahna mai maia tihdanglamna
3) Interview phuahchawp siam a, awmze hrang nei thei thupui vuah. Science thiamna aṭang pawha tehna tling tia, dik lo taka phuahkhawm. Mifing leh thiamte thu leh hla tia dawta tarlan.
4) Khawngaihthlak ngawih ngawih tura ziah kur duah, story anga kalpuia mi tu emaw beih leh umzuina.
A nihna takah chuan Yellow journalism hi chanchinbu hralhkal nana dik lo taka mi hipna a ni a. Journalist ethics bawhchhiatna, mawhphurhna lak ngam lohna, mi khei rana phuahchawpa ziah leh mi tihmualpho tumna liau liaua tarlanna te hi a langsar zual an ni.
Yellow journalsim (Yellow press) hi thil hlauhawm tak a ni. 'Khawvel a tawp dawn' tih news chhiar vanga mahni intihlum ta mai pawh an awm nual tawh a, thubuai awrh leh nawlh ṭhin chanchinbu pawh tam tak an awm.
Chanchinbu hi thudik a ni ringawt mai tur a ni a, 'Truth, nothing but Truth' ni mai rawh se. News hi mipui tan a ni tur a ni a, thil thleng tak tak ziah/tarlang ṭhin chanchinbumi nih mai kha a thlanawm a, a him a, a chhuanawm ber bawk.
Yellow journalism emaw yellow press te hian journalist ethics kalh zawnga chet an lak ṭhin avang hian an riral mek zel. Journalist tih tur leh mawhphurhna chu news dik tak ziah a, a dikna lama ṭan ngam kha a ni. Mahni tih dik loh hi mahni mai lovin pawn lam mi te pawhin an hmuh hmaih tak tak chuang hauh lo.
'Ka ziak sual hlei nem' ti engang mah se, a tihdik lohna leh ziah sualna kha chhiartute'n an hre leh tho tho. Entirnan: 'Thlaleh aṭangin hnathawktu (labor) hlawh 30% a tihpun tum' tih thupui lian tak kan han chhiar a, news pawh a dik.
'Eng hnathawktute nge hlawh pung tur chu' tih ngaihtuahnaah a lo lut nghal vat a. 'A ni thei ang maw?'' A nia lawm le. ... chanchinbu-ah khan a inziak alawm. Keimah ngeiin ka chhiar' tiin mi pakhat chuan a sawi a.
Hun nei deuhin han chhian chhuak ta ni se, hlawh pun tumna hi Mizorama thleng tur a ni lo a, Singapore-a hriselna lama thawktute sawina lek a lo ni a! Chu zawng chu a ni mai.
1) A hmasa berah chuan chanchinbu hralh a tikal
2) Thil man tihto tuma phe phe ho lawmah a tla nghal vat a, thil man a lo to chho nghal
3) A nihna dik tak hriat chian hnuah erawh kha chanchinbu kha ngeiawm tak a ni nghal a, lei leh chhiar tumna reng reng a lang tawh ngai lo.
Hei hi entirnan mawlmang thei ang bera tarlanna mai a ni a. Hetiang lam hawi tarlanna hi kan ram ngeiah pawh chhiartu an vang hauh lo. Chhiartute bumna hi inzahlohna lian tak a tling a, hna zahawm thawka inngaih nghal ve ngawtna chi a ni lo a, petrol tui pawlh hralh nen khan danglamna a awm lo. Chhiatna thlentu an ni.
Chanchinbu-a thawh leh chanchin buaipui hi hna ṭha tak, zahawm bawk si a ni a. Chanchinbumite hian mipui leh sorkar lakah inzawmna
ṭha an thlen/ siam thei. An thawhrimna leh inpekna vang liau liauin mipui ngaihdan sorkarin a hriat theih phah a, sorkar hmalakna te pawh mipuiin an hriat theih phah bawk a; hengte avanga kan ramin hlawkna tam tak a tel mek hi hmuh hmaih rual a ni lo.
Dik taka tarlanna news hlutna hi chhut chhuah theih pawh a ni lo a, chanchinbu-mite'n thu dik an ngainat hi ram leh hnam dinchhuahna atana a banpui liak tak a tling pha a ni.
- Robert Zoliana