Written by
Zomawia Khiangte

Myanmar ram ka hmuh dan

Dt. 22th December 2015 aṭanga 8th January 2016 chhung khan kan chhungkuain Republic of the Union of Myanmar, Mizoten Burma ram tia kan hriat lar hi Kristmas leh kum thar hmangin kan han tlawh ve a. Mizote awm tamna bik heng 1927 kuma Mizo pa ngei Sapchhawna’n a din Tahan te, Khampat te, Zohmun te, Tamu te, Letpanchaung te, Kalywa (Chindwin lui) te leh khaw dang dang kan theih ang angin kan fang kual a. Nikkuma tuilian rapthlak tak tuar nasatna lai hmunte kan tlawh bawk a, sawi thiam hleih theih si loh hian lung a leng veng veng mai.

2015 kum tawpa Daw Aung San Suu Kyi kaihhruai party National League For Democracy (NLD) chuan sipai lam ṭantu pawl Party USDP nasa fea a hneh avangin boruak a inlumlet nasa a, hemi avang hian theih ang angin Mizo pa fel deuh deuhte leh Parliament Member-a an thlan tlin Mizo hnahthlak Pi Lalremsiami pawh ka han kawm a, zin hlawk kan inti ve hle.

Mizote zinga a tam zawk hian Burma (Bama tia lam tur. ‘naran’ tih thluk anga thluk bawk tur) ram hi an sipai sawrkar nelawm loh tak avang khan tlawh enah pawh kan en vak lova, tlawh pawh kan tlem hle a, chu vang chuan an chanchin khi hriat pawh kan hre tlemin kan hriat chin pawh a dik tawk lo hle. Chuvangin, kan cham chhung ni 18 kha rei lo hle mah se, ka thil hmuh leh hriat leh an chungchanga kan ngaihdante tarlan i’n tum ve teh ang.

1. Burma mi kan hre chiang lo: Myanmar (miama tia lamrik tur) ramah khian hnam hrang hrang 135 lai an cheng a, a lar zualte chu Burmese, Shan, Karen, Rakhine, Chinese, Indian, Mon te an ni. Chin State-ah hian Mizote leh Zo hnahthlak hrang hrang an cheng a. Tiau aṭanga Tahan luh hma zawng hi tlang ram a ni a, a kawng pawh a chhuk chho em em a. Heng hmuna chengte hi tlemin an nun pawh a hniam deuh. Heng lai hmun aṭangte hian Mizoramah mi tam tak inhlawhfa turin an lo kal a. An zingah mi ṭha tak tak tel ṭeuh mah se mi ṭhenkhat ruk ruk ching te, ruihtheih thil zuar te leh pawi chi hrang hrang khawih ching an lo inzep ve zauh ṭhin a. Hemi avang hian a chang chuan Mizoramah Burma mi tawh hrim hrim chu vaihmain hnawhchhuah te kan tum uaih uaih ṭhin a nih kha.

Tahan leh a chhak lam china Mizote erawh khi chuan Mizo ṭawng an pai lova, an pai lo mai ni lovin an la hmang dik zawk mah awm e. Anniho khi chu Mizoramah an inhlawh ve ngai meuh lova, Singapore, Malaysia, Thailand, China, New Zealand, USA leh hmun dang dangah an fate an thawn chhuak ber. Mizo ṭhalai zingah Mizoram la tlawh miah lo an tam zawk mah ang. Burma hnam cheknawkho avangin kan Burma Mizo unaute kan hmu khawlo lek lek a, chuvangin hei hi kan hriat chian a pawimawh hle.

2. A ram a hausa: Tahan (Kalaymyo) leh a chhehvel zawng zawngah khian tui a awlsam em em a, feet 15 vela thuk an laih chuan tui an laichhuak thei zel a, intinin duh tawka tam pump chhuah theihna tui pump an nei vek mai. Tin, thir lam chi chi hrang hrang te, rangkachak leh lunghlu te thlengin awlsam tak taka laihchhuah theih a ni vek a, sawrkar ṭha nei se chuan kum 10-15 chhung lekin ram hausa pawlah an invawrh thut thei reng a ni.

3. Education-ah an tuihal: Myanmar ram hi education lamah an tuihal hle. A bik takin a ram laili lo lai deuhah phei chuan zirna a ṭha lo hle niin an sawi. Tin a zir chhuak chhun tan pawh sawrkara luhna a vang em em a, an khawngaihthlak hle a ni. Hei vang hian chhungkaw tinah mahni fate an thlalak chauh chang, Foreign-a hnathawk tura an thawnchhuah an awm deuh vek a ni. International Language - English hi an zir nep bawk a, an thiam dan a nep hlawm viau. Chu chuan hnam dangte nena inbiak pawhna lamah harsatna a siamsak fo a ni.

4. Mizo Hnam inpum-khatna a khi: Burma Mizote khi a tam zawk chu an in pumkhat viau a. Thil sawi nuam vak lo ni mah se a pawimawh si a, han sawi lang hram ila; tunah khian Hualngo hnamho khian Mizo/Lushei hnam an inti duh tlat lo mai a. Myanmar sawrkar sensus-ah pawh Lushei/Lushay hnam code No chu 440 a nih laiin Hualngo ho chuan Code No hran 447 an nei daih mai a, a pawi hle. Hualngoho chuan “‘Eng a’ ṭawng hmang nih ve vang ringawtin Mizo/ Lushei kan ni ngawt lo. Pi leh Pute hun aṭang tawh pawh khan Hualngo kan ni” an ti tlat mai. Hualngote chu Mizo hnahthlak ngei an ni si a. Khi lai hnam inpumkhatna chhe mek siam
ṭha tur khian Mizoram aṭangin mi thiam leh rintlak tirhchhoh hial chi a niin a lang. Hnam tlem tawh nak alaiin a phel darh zawnga movement lo awm hi a pawi hle a ni.

5. Burmese Culture: Bur-mese (kawl) ho khian Culture leh Tradition dang dai deuh an nei nual a. An inneihin hmeichhe lamah mipa a lawi a, (a ni vek tawh lo nachungin) hmeichhe man chu a innei tuak tharten an tel hlauh thung. Hmeichhia hi an dahsang vak lova, nuthlawi tan pasal dang hmuh leh a har tawh hle. An bianga an hnawih Tanakha hi an culture ah a bet tlat a, sikulah pawh hmeichheho chu hnawih ngei ngei tura thupek an ni. Vunin a ngeih hle bawk. Mitthi an hal thil a, hausa deuh chuan an chhungte taptu tur hlawhfa an ruai ṭhin.

6. Myanmar-ah khua a var ṭep tawh: An chanchin sawi thui a ngai lo. Suu Kyi’n nasa taka a tawrh rah chu mipuiin an seng dawn hnai ta a. Kumin March thla tawp hian sipai hnen aṭangin thuneihna pawh an la fel thei ngei tura ngaih a ni. Mi ram an thlir a, mi ramah chuan an sawrkarin mipuite a chawm a, anni ramah chuan an sawrkar chu mipui chawm a ni thung a, an lung a awi thei lova, a ṭum hnihna atan hneh takin mipuiten NLD an thlang tling leh a ni. Tun
aṭanga reiloteah politics a kal sual viau a nih loh chuan ram hmasawn chak ber an ni ngeiin a rinawm. Amaherawhchu, kum rei tak awp behna hnuaiah lo awm tawh an nih avangin an morality siam ṭhat chhung erawh chu a rei deuh mai thei.

Kum reiloteah Mizote leh Burmese te hi nasa takin kan la indawr tawn ngei dawnin a lang. India leh Myanmar pawh a inṭhian ṭha hle a, Indo-Myanmar Friendship Road-ah nuam takin tun apangin mipuite an tleng zel zel a nih khi. Lo thlir teh ang.

- Zomawia Khiangte