Written by
- Dr. C. Lalrampana
OVERGROUND vs UNDERGROUND
Mizo zãithiam leh hla phuah thiam Pu Sanglianthanga’n, "Keini zawng khawvelah chengin awm mah ila; kan khawsaknate chu vãnah a ni si a” tih hla ama phuah thiam tak maia a'n sak vang vang hi chuan 'Overground' hian leichung vãn lam a kãwk deuh ruih mai!
Chutiang bawkin Sangzuala Chhangtein- "Seol natna ka hlau tawh lo; ...Kristaah... ka hringnun hi, Vaivutah kir mah se ka nun... chuan,” tih hla a’n sak vang vang mai hi chuan 'Underground' hian chung lam chu a kãwk lem lo hle niin a hriat theih.
Overground hi khawmual, lei chung tihnate a nih theih rualin sorkar, khawtlang inawpna dãn leh dun zawma sorkar ṭanpui zawnga khawsakna hi a kawk tel thei bawk awm e.
Chutiangin Underground pawh hi lei hnuai, lei chhung tih a nih theih laiin Sorkar dodal zawnga a ruka chet lakna (movement) hi a kawh zawk chu a ni.
PM hlui Pi Indira Gandhi (L) khan Prime Minister thla khat leh ni li a nihna chiahah khan N.E. India-ah buaina a rawn hmachhawn nghal a. MNA-te’n March 2, 1966-a Aizawl Treasury leh Assam Rifles an lak hnu March 5, 1966 (11:30)am khan IAF chuan Aizawl khawpui thlawhnain a rawn bei chiam a, Dawrpui phei vel a kãng hluah hluah a nih kha! Khatianga mahni ram chhung bial territory khat thlawhtheihna nen bomb hmanga bei chiam chiam mai kha an tam lo mai thei.
Khatianga Independent khela Sorkar hriat loha a ruka MNF-in movement a siam kha 'Underground' chu a ni. Tichuan, khatih laia sorkar chelhtu leh constitution anga mipui kaihruaitu leh ram mipui, Sorkar thu leh duhdan anga awmte kha 'Overground'-a awmna chu a ni thei bawk awm e.
Tichuan, MNF movement pawmtu zawng zawng India sorkar dodal zawnga awmte kha undergound-ah ngaih vek an ni a. Kum 20 zet MNF-te chu underground-a an awm hnuah June 30, 1986 zanlai khan India sorkar leh MNF ramhnuai Sorkar chuan inremna thuthlung ziakin an sign hnan a.
February 20, 1986 khan Central Sorkar chuan Silai lek ve lo, vangvat leh rawtuai me kara Independent movement khel ve miah lo Arunachal Pradesh nen a rualin state pangngaiah min han hlang kãi ve ta kha a ni a; a lawmawm ve viau thoah ngai ila a ṭha mai awm e.
Inremna avanga State puitling kan nih hnu aṭang khan MNF Independent movement chu tãwpin Overground-ah an rawn awm ve ta a ni. Overground-a an rawn awm hnu atanga tun thlengin Mizoramah MNF & Mizoram Pradesh Congress party-te chuan Two Parties System ang hrimin Sorkarna an inchelh chhawk zak zak a ni ta ber a. Khawi emaw kara sorkar inṭawm a awm ve zauh tih loh chu political party dang sorkarna siam thei khawp awm ngai hek lo le!
MNF Underground-a an awm chhung zawng kha chuan silai leh ralthuam dang an lek reng thei tih an hriat avangin kan ramriah leh tualchhungah hnam dang (non-Mizo)-te an kimki tlat a. Mizo hnam hrim hrim tan a zalen ru tlat a; khawi ilova intawhkhawm chang paw’n min en dan a dang a, lu pawh kan zovin kan hawi pir deuh vah ṭhin a nih kha!
Kan inrem hnu hian zalenin nuam hle tawh mah se, khawchhak palian hlauh nei lo, pa tiluitut Xi-jinping ang maia kan state ramri rawn nek ngam leh kan Zoram Ladakh, Bairabi Zophai leh Zoram Kashmir LOC Vairengte Lailapur rawn chuh buai ngam an huangtau sãwt hle niin a lang. Underground kan neih tawh loh avangin overground-a lo chhuak tate leh state chhunga lo awmsate pawh kan dawih sãwt tawh hle. Eng emaw boruak deuh hlek awm ṭhin pawh ni se, social media-ah chuan kan pãwr tlang thei hle a; a taka action erawh a vang thei hle.
Pi Rengpuii (L) dam laia Zirlaihovin movement siama a in kawta an punkhawm tuma police nen an innawr lai kha TV aṭangin ka lo thlir reng a. Zirlai 700 chuang vel zet tur kha police hruipui tiang keng 50 pawh tling mang lo tur khan an um tlan duai duai mai nia.
Phairam chu ni se police-ho kha an chechang ngam lek lovang. Bairabi Zophaiah pawh khan khatiang deuh bawk khan thil a thleng a nih kha kan la hre ṭheuh awm e.
Assam Rifles-ho lahin kan hmeichhiate zahawmna pawisa lo leh, kan ṭhalai tlangvalte kut hial thlakin Covid-19 SOP zah lovin Sorkar meuh an palzut thul. Kan oil phurtu driver ral hmatawngte lah Mizoram Kashmir LOC Lailapur lamah kut an lo thlak thul. A ram neitu lo zawk ṭhenkhat lahin kan ram chhung ngeiah timna nei miah lovin kan missionary leh tlangval ṭhalai pawisawi lo nunna an laksak ngam zel bawk nen. Underground tawkte kha lo la awm sêng chuan heng zawng zawng hi a hãng chuan kan tuar thlãwn kher lovang.
Communal feeling awm thei zawngin hma lak tur tihna ni lovin, hetianga dan lova che bawrh bawrh ṭhinte hi Mizote hian dan chhung ngeiah dan behchhanin action la ve ngam hmiah hmiah tawh ila, thinlunga ngaidam chiangkuang tak tak si lova ngaihdam thu sawi sekte hi sim tawh ila, Human rights leh criminal laws, women trafficking, child rights, military laws etc. te a awm a ni lãwm ni? FIR peka koh kal theih lohte kha ngawih ralpui mai tur em ni dawn? Assam Rifles pawh CYMA thuchhuah Aug 23, 2020-in a phut angin hmanni lawkah Mizo mipuite ngaihdam min dil a, nimin lawkah Lunglei lamah thawm an nei leh site hi ngawih bopui leh mai tur em ni dawn? Overground aṭang hian kan dawihzep tlang ta hle a ni tih chu zêp rual a ni ta lo.
Hetiang a nih tãk rau rau chuan China tluk tur hian inthlahpung tam ila check law ila, Chakma, Bru leh Muslim-ho chimral (assimilate) hlau reng rengin kan awm tawh lovang a, kan tam hneh hrim chuan an huangtau ngam tawh hek lovang. Apawng apuia National Integration leh unity tichhe zawnga kut inthlak ringawt chi a ni bawk si lo. Chuvangin, Sorkar, NGO hrang hrang leh mimal tinte hi inngaihtuah harh ila, dãn hmangin, dãn chhungah huaisen takin min diriamtute hi hmachhawn ngam tawh ṭhin teh ang u. Popularity ringawt hian kan ram leh hnam a chhan chhuak dawn lo tih i hre reng ang u.