Written by
- Lalengzauva
RAM HMANGAIH DÂN DIK
Ram kan hmangaih vek a, ram hmangaih dan a inan loh vangin kan inhnial a, ngaihdan inan loh vangin hnam hmangaihtu kan insual a, kan ṭangho hleithei lo hi a buaithlak. Hnam hmangaihtute inbakkaihna ramah hian engtin nge dik takin ram hi kan hmangaih tâk ang?
Indopui pahnihnaah Japan ram a tlâwm a, tharum thawh lo zâwnga an thluak rawn ṭhangharh, finna lama an han changkâng ta chu khawvelin an ûm pha meuh lo a nih kha. Pumrua kan thlir chuan Japanese lian ber pawh sâp pachal tân ringa reha kiu ṭhû lek an nih laiin Made in Japan erawh an chhoh en ta a, an tel lovin khawvel a kim ta lo. Samurai leh Ninja-a hnam chhan ṭhin khan tharum thawh zawnga ram hmangaih bansan a, thluak leh taimakna hmanga khawvel an hneh hnu khan Japan chu a ropui daih zawk. Hetah hian entawn tur kan nei a ni.
Mizoram bik kan thlir lo thei lo. Politics avangin kan ram a buai a, rambuai vanga kan tawrhna kha dâwt a ni lo. Zalen taka mahni kea din kan beisei vanga kan beihnaah khân beiseina leh beidawnna a inpawlhsawp nuaih a, a beidawng zawnga thlir aiin a lunglenthlak zawnga thlir dan kan thiam mai a finthlâk tawh zawk.Hnam min tipumkhattu-a kan hman theih dan tur zâwnga kan her remthiam phei chuan rambuai khan kan hnam tan rah ṭha a chhuah ngei ang.
Khawvelah zalen duh mihring khati zat an awm laia zalenna sual ngam Mizo kha hnam inthurual leh hnam chhuanawm kan ni a, hnam huaisen kan nihzia kan lantir tawh. Kan paltlang zawh tâk loh harsatna pawh ni se kan hmachhawn ngamzia kan lantir tawh. Thisen tam tak sêngin Mizo leh Mizoram kan hmangaihzia kan târlang tawh a, zalenna sual ve ngam lo hnam dangin ‘hel’ min lo ti a nih pawhin zalen tura bei ngam hnam kan ni tih hi kan ngaihdan a ni reng tawh ang. Chu hnam chu Mizo kan ni.
Indopui pahnihna hnu lamah khawvelin ram dang rûn turin tharum a thawh duh tawh meuh lo. Tunah chuan tharum thawha ram dang hneh tum apiang an chak loh tawh zawkna khawvelah kan chêng. Tlêm lai deuh khân ram changkangin thluak hmanga Indona Dai, râlthuam chelek lova indona (Cold War) an luhchilh a, ram dang tihchhiat tuma inenthlak leh hmelmate an ram chhunga tihchhiat (espionage) an ching a. Chu pawh chu an bansan tawh.
Tunlai khawvel hi tharum thawha chet ching ram leh hnam hnuchhawn turin an inthurual ṭhup zel tawh zawk a, hei hi khawvelin ri lova indo chanchin a ziah mêk (Second Cold War) chu a ni. Tunah chuan ralthuam hi mahni invenna leh mi dangte laka an intihhlauhawmna hmanrua lek a nih tawhna chen a awm a, ralthuama intlansiak pawh thu puarpawleng (propaganda) mai maiah a ngaih theih tawh. Thiamna sang zelah ralthuam ṭha zawk chher thar zel mah se, râlthuam hi râl beihna hmanrua ai chuan invenna hmanrua a ni tawh tih hi kan chhût ngai em?
Kan ramin remna leh muanna kan nei ta a, India rama state râlṭi ber ṭhin kha state ralmuang berte zingah kan tel leh mai a; buai thiam ṭhin kha kan fel thiam leh mai. Kan ram siam tur hian mi tin kan ṭan a ngai a, Pathian rinchhana kan ṭan zel chuan kan ram hian hmabâk êng tak kan nei. Zahpuiawm lo taka khawvel hriata Mizo târlang turin hnam dang kan phût thei lo ang.
Kan tualzâl nuna Zonun ze mawi lang ṭhinte hian Mizo nih a tinuam. Ram tâna nun hlan ngam aiin ram tâna nung ngam Mizo nih hi kan ṭanlakna tur a ni. Hei hi kan hnam chanchin hlui leh tuna kan hun hman mek hian min zirtir se a va duhawm em!
India tizalen turin Subhas Chandra Bose-a leh a hote'n ralthuam an lek chhuak ngam a, an rammu ngam. An hlawhtlin loh vanga ngaihhniam an ni lo ang khân kan history hian mahni kea din ngaisâng hnam kan ni tih a tilang tawh. Mahatma Gandhi-a leh a hoten non-violence an hlawhtlinpui tâk khân kan tih dan tur min kawhhmuh se, rammut kher ngai lova ram inrelbawlna, sum leh pâi, sakhuana leh hnam nun kawng tinrênga sâng zawk nih inchuhna khawvelah hian keimahnia innghat leh kan tel lova khawsa thei lo khawvel kan siam a ngai.
Indonaa hnehtu ni tur chuan kan hmelma kan hriat a ngai. Tunlai khawvel hi ralthuama inbeihna khawvel a ni tawh lo; intlansiakna khawvel a ni. Kan duh emaw, duh lo emaw kan hnam hi indonaah kan tel reng a, kan beih mêk indonaa kan tel ve dan hian ram leh hnam dinchhuah leh tlûkchhiatah kawngro a sû. Hmanraw hman mai tur a awm mang loh lai pawha ngaw dur chhah elkhên (sub-tropical rain forest)-a dam khawchhuak thei kan pi leh pute beih nasat turzia kha kan ngaihtuah ngai em? Ngaw pik chhah tak hnuaia an khawsakna hmunah khan mi leh sa, an chhehvela awm zawng zawng kha an hmelma a ni. Chutiang kara zalenna sual chung chuan kan ram hi an lo venghim a. An hmelma sa hlauhawm laka an inven nan fing takin an sakhaw hnahchawiah sa kah an zep tel a, a tawktarh chu pialral a ni. Khawtlang nunhona ṭha nei turin khawtlâng ngaihsan nihna (quality) atan tlawmngaihna kha langsar takin hnam nun tluanghruiah an kherh tel a. An leido hneh turin an thluak an hmang a, huaisennain an bawhzui a, chu chu tuna kan Mizoram, min rochun Mizoram hi a ni.
Hnam hmangaihna ralthuam dik tak chu thluak a ni. Mi zah kâi nih kan duh chuan mi aia kan fin a ngai. Kan hnam a din zel kan duh chuan taima taka kan chhungkhura kan insawh muk ve a ngai. Hnam intodelh nih mai a tawk zo tawh lo va, hnam dangin an mamawh hnam kan nih a ṭul tak meuh. Kan ramin kan deh chhuah hmangin kan hausa ve tur a ni ang. Mi dang dehchhuahsa hlêp neia zawrh chhawn ringawt hi sumdawnna derdêp ber a ni a, kan hlêp rualin a dekchhuaktute'n hlawkna an têl zel tih kan hriat a hun.
Ram leh hnam humhalh turin sakhua chauh kan hmachhuan thei lovang; a chhan chu sakhua hi kawng khatah hnam tân pawimawh mah se, sakhaw dik ber bia inti, chung lam thiltihtheihna nghâka inkuangkuah hnam tam tak an tlu chhe tawh. Tha thawha kan beih ve a ngai a, sakhaw dik chuan taimâk a keng tel tih kan hriat a hun.
Min beitu do leta tha tawp chhuah aia bei hmasatu nih mai a finthlak tawh zawkna khawvelah kan chêng. Min thlahtute chanchin thlir ila, kan invêng ringawt ngai lo, kan bei hmasa ṭhin. Hnam remhria kan ni a, kan buh leh bal veng him tura thang chi hrang hrang hmanga ramsa tihlum thiam hnam kan ni ṭhin. Nghalrual kha an haw hrim hrim lo va, a sa lah an ei châk zek zek hek lo. Thlawhhmaa a chhuah vaih chuan an buh leh bal an ei zo ṭhin a, chumi laka inven chu tihmakmawh a ni. Nghalrualin an thlawhhma an suat hmaa tichimit tura sah hual nachâng hria leh sah hual ngam hnam Mizo hian tuna kan beih mêk hmelma, kan elpui hnamte hi Mizo hnam hmangaihna hruihrual fip taka hlîng tur leh sah hual turin beih hmasak nachâng kan hria em? Nge tunah hian hnam dangin min sah hual daih tawh zawk em le?
Kan thinlunga kan nihnaa kan pawm Mizo tih thumal avang hian kan theihna zawn ṭheuhah theihpatawp kan chhuah tawh ngai em? Mizo tih hming a boral lohna tura vai hnek ngam hian hnam dang aia Mizo kan chungnun theihna turin eng chen nge thluak leh thahrui kan sên tawh? Kan politician-te thlir ila, party dinchhuahna tûr nge kan vei ram dinchhuahna tûr? Mipui pawh hi, a thlawna pêk min tiam tam thei thei party thlang tling hnam nih hi kan la inhmeh tawk viau em?
Choâkin ârâwn chang a tawn khan choâk leh ârâwnin an hmuhsit rawn a. Chutiang bawkin hnam nihna uiresana hnam dang ngaihsanna, chi min thlahpawlh pawh iai lohna hi hnam tlu chhe mêk zia a ni. Mizo nulain kawppui atân mahni chi pui aia hnam dang a thlang zawk a nih pawhin Mizo hmusita vawm lêtna hmanruaah hmang kher suh se. Mahni mawng hlim a ni a, choâk ârâwn chang tawn pawh a tluk lo.
Tuthlawh leh chemkawm huma feh kawng kan zawh dual dual laia kan kuta computer leh smartphone hmehbeltu khawvel ṭhan chakzia thlir ila ṭan kan lâk a ṭulzia kan hmu ang. Lo neih dan chhe ber chi bansan thiam lohna rilru hi hnam hmelma a ni a, min thlaksaktu tura kan beisei kan agricultural science thiamte kha khawiah nge an awm zawh tak? Agricultural University ṭha ber bera sorkarin sum senga a tirh liamte khân an kut min kuangkuahsan ta em ni? Mizoram hian mithiam aiin a thiamna ram tana hmang chhuak a mamawh. Ram hmangaih lo mithiamte hian ram hmangaihtute kawng ken nachang hre rawh se.
Kan ram leh hnam hmangaih thei tur chuan kan hrisel a ngai. Mizo kan damlo a, kan natna hmuchhuak tur ringawt pawha vai ram pan a la ngai hi a lungchhiatthlak. Cancer state hi cancer vei ve lote'n min enkawl! Kan sorkar chak tak hian mithiam chah chhuak talin kan ram leilungah hian min enkawl ve thei lo em ni? Mizoram sorkarin sum tam tak senga a tirh liam kan medical science thiamte khan tihngaihna in hre ngang lo em ni? Hrisel tak chung pawha hmasawn a harsat tehlul nen, kan hrisel loh ngat phei chuan a kaw tawpah kan ṭang tawh tihna a ni a, hmasawn chu sawi loh, dam khawchhuak tur pawhin kan beih fe a ṭul tawh tihna a ni.
Kan hrisel loh chhan tam ber hi keimahni siam chawp a ni. Kan ram luia nungchate tûra hrai hnam nih hi zah nachang hriaa kun tlawk tlawk a hun tawh. Ziak leh chhiar thiam kan tamzia thlir chuan kan ram ngaw chereu tur dim nachâng hre tur khawp chuan kan mawl tawh lo tur asin maw le! Sava leh ramsa ei atana ît tlatna rilru hi kan paih a ngai a; nungcha ram tlâ tihhlum châk tlatna rilru kan thlâk a ngai. Thingkung hmuh veleha thingzai cubic eng zat nge chhuak thei ang tih chhût nghal ṭhin Mizo pa hian a ngaihtuah dan thlak se, “Hetiang tia thing hian ka boruak chhe thâwk chhuah (carbon) hi eng zat tak boruak ṭha (oxygen)-ah siam lêt tawh ang maw?” tia a hlutna kan hmuh thiam a hun. Thil dang atâna a ṭangkaina dang zawng zawng dah ṭhain carbon assimilation avâng chauh pawh hian thing leh maute hmaa bawkkhupa lawmthu sawi tur kan ni.
Kan vanneihna em em chu ngaw kan la nei. Ram han bua ve bawk mah se thing leh mau a la ṭo thei deuh vek hi a ni. Kan ram hi a nih ang anga dah mai mai hian khualzinte en chak sum hai luhna ṭha tak a ni. Hahdam taka ngaw hnuaia nungcha ram tla hi en tur awm se hnam dang chu sawi loh, khawpuia cheng Mizo ngei hian ama ram, Mizoram ngeiah hian man chawiin a en hreh tawh lo. Mi mawl zual tlem te bak ven ngai an awm tawh lo va, a tam zawk chu thlalakna nen an rawn kal tawh zawk dawn. Thingtlang khua, hetiang hmun la neite hian nachang hriatna nei teh u. Ram kha veng tawp ula, in hlawh tur chu a entute'n an rawn tum mai ang.
Mizo vêkin a ei leh tur thar chhuak tura thlan tla lova thar dan awlsam zawk tûr leh hlo hmang hreh lo Mizo hian mahni chaw bêlah tûr kan phul tih kan inhria em? Tûr thawk muang chi, lei ṭha, hnim hlo leh nungcha thahna hmanga hlo thlo ṭhin lo neitu Mizo hian amah leh a hnampui Mizo hi eng zât tak hrâi hlum tawh ang maw!
Mizo hi kum za bi 21-naa chêng mihring kan ang lo. Kan hnam rilru piansual dan hi a lungchhiatthlak a, rilru thar kan mamawh. Kan chhehvel thil (environment) venghima siamṭhatu tur department ber lah hi, policy chu an nei ṭha tak na a, Zawngrengtea buh pho vêng ang lek a la ni bawk si. Dân kan nei a, kan kengkawh lo; kan pawisa hek lo. A kengkawhtu turte nena bawhchhiat suau suau tur dân neih hi eng nge maw a ṭangkaina le?
Mawlna hi tawrhna thlentu a ni. Entirna pakhat chauh, plastics hi ei tel chuan tûr thawk muang chi a ni. Ei turah, a bikin thil sâ nen a insikin chu tûr chu kan ei tel ṭhin tih mi thiamten an sawi a. Chutiang a nih hre reng chungin thatchhe bungbel (disposable utensils) kan hmang nasa. Chaw fun nan polythene bag kan hmang ngam. Kan va huai tak em! Tûr ei chunga hrisel kan tum tihna em ni ngai? India ramin state hrisel lo bera min puan hma hian i ṭhangharh ang u. Kan rilru dik lo tidika kan chin ṭhan ṭha lote kan sim chuan ṭha chhuak mai thei dinhmunah kan ding e. Hrisel lo chungin ram a hmangaih theih loh a, ram dangte entawn tura intâr lan phei chu vâna rah ang a ni.
Ziak leh chhiar thiam ṭangkaina chu kan hriat loh min hriattirtu atân a ni. India rama ziak leh chhiar thiama pahnihna hauh pha Mizote hi hriatsa zawm kawngah state hnufual ber kan nih hial a rinawm a; ignorant literate dinhmun hi kan kal pêl thei lo. ‘Pa pakhat chuan a lehkha chhiarah zu in ṭhat lohzia a chhiar fuh a, lehkha chhiar a sim ta a’ an tih fiamthu ang chauh hi kan ni. Kan hriat hmaa kan tih dan pangngai tho khan kan hriat hnuah pawh kan tizui zel tho a, eng nge hriat kha a ṭangkaina? Hriatsa zawm loh hi hnam ral tur zia a ni.
Hnam dangin an chhehvel hnamte ngawi renga an rûn mup mup a, hnam chungnung zawk nih tuma ngawrh taka an beih laiin keini chu kan hnam chhungkhurah khawtlang sualna nen kan inbuan tâwk vel a, zu leh ruihhlo kan hmuh phaka mi pakhat mah hneh kan nei lo. Chu chuan a duh hun hunah min phawi kang a, min theh phar a, a duh hun hunah min bin a nih hi! Ram lâk chu thu hran ni se, invên ringawt pawh kan tlin lo. Heti reng reng chuan engtin nge min rûntute hi kan beih let ang le! Hnam dang chuan an hnam an hmangaih a, a chungnun theihna turin an thawk a, chutih lai chuan keini chu kan rûi, kan hur! A ropui lo. Harh a hun.
Kan pawl chhuan em em YMA motto, ngaihtuaha tihhlawhtlin theih vek pawh hi thlâk a hun tawh. ‘Hun awl neih loh,’ ‘Kristian nun dan ṭhaa nun’ leh ‘Ram tihmasawn tura theihpatawp chhuah’ a hun tawh laiin, a din tirh aṭanga tun thlengin kan motto ang chiahin awm mai mai chungin kan ngaihtuah a, kan ngaihtuah rei mah mah tawh. Kan thawh chhuah a hun. Hetiang hrim hrim chuan kan ṭhalaite pawh Online Games-a chak chungin an ral riai riai ang a, hnam fing zawkte tihdan hre kur chung hian kan hnam hi kan vûi liam dawn!
Thlan laih leh laih loh hi tlawmngaihna tehfung atân a hmantlâk ta lo tih kan hrethiam pha lo. Kohhrana inhmang ṭhalai thlan laih nachâng hre lo nia kan hriatte âr chuk tui lova kan chhuah lai hian rui chunga thlan laih hi eng nge a ropui zâwkna le? Perhpawng tak ngial pawhin ruah sur laiin vung a chhuah ṭhin a, chutianga mahni inthiam chawpna hmanrua (defensive mechanism) chu a ang. Kut durh phunga thlan laih ai chuan a laihna tur pawisa thawhkhawm mai kan mil tawh zawk.
Ni tin ei chawp dap chunga chhiatni ṭhatnia tlawmngaih chhuah hi bel mawng pawpa tui chhun khah tum ang chauh a ni. An khawhar hnem tuma ni hnih ni thum hna ṭhulha kan lenpui a, a tawpa chêng zaa kan râl hrâm kan ṭhenawmte rilruah hian mi hausa tûk khat lêngin cheng sing khat a pêk kha a langsar zawk mai lo ang maw? Hetiang a nih zel chuan kan hnam nun inthlak hrethiam lovin tlawmngaihna ui tak Mizo hian retheih vangin tlawmngaihna hi kan la thlah liam tho tho dawn tih kan hrethiam em? Kan hnam nihphung leh kan hun tawn mek hi chhût ila, thudik hi i hmachhawn ngam ang u.
Tlawmngaih a ṭha, tlawmngaih dan tluantling leh ziktluak chu tlawmngai thei tur dinhmuna din a ni. Ṭanpui ngaite ṭanpui tur; mahse, ṭanpui ngai ṭanpui hi kan tlin em tih ngaihtuah hmasak a hun tawh. Hman lai ang a, hlo thlo thei lova khum beta damlo leh harsatna tawk an awm ṭuma khawtlanga kan inkhai chhuak mai ang chi tlawmngaihna kha kan hmang thei tawh lo tih kan hriat a hun. Khawhar riahpui a ṭha, chutihrualin khawhar kan riahpui danin khawhar a hnem tawh loh chuan tlawmngaih dan thar kan zawn a ṭul ta ang hi a ni. Hmanlaia tlawm an ngaih ṭhin dan anga tlawmngaih zui zel tuma tlawmngaih dan her rem thiam lo kan nih chuan kan ngaihhlut tlawmngaihna hian min her liamsan tho ang.
Ruang dai kan sawngbawl dan leh kan buaipui zui em em ziate hi kan her rem a ngai. Kan inlainatzia entir tura khawhar kan inlenpui dan hi hnam tân a hnawk em? Khawhar vanga kan inhriatthiam chawlh vang hian sorkarin eng zat nge a hloh? An khawhar vangin dawrkaite pawh an duhthu ni reng reng lovah khawtlang hian lainatna hming chhâlin ni eng zat nge an dawr kan kharsak? Kan ṭanpui kan tih lai hian kan hnawksak tawh zawk em? Hêngte hi ram hmangaihtu chuan kan thlir thiam a hun tawh.
Vantlang huapa lawm tur ngah lutukte hi sim ṭhen a ngai. Hlim kan inlawmpui dan pawh her rem a ṭul tawh. Inneih lawmnain khawtlang kan huaptir zêlte pawh hi a ṭul ber tawh lo thei em? Khawtlang hrainaa kan senso hian inneih a tihlû em? A lawmpuitute pawh hian kan lawmpui tak zet nge mi an nân kan tel ve? Mi an kan tumna hian mi dangte phurah rit dang kan kan chhuan belhsak em? Inneih hmaa bachelor’s night hman leh inneih fel tawh hnua post-marriage celebration hman hi tu chîn chhuah tak ni ang maw? A hnawk tak meuh. Pûk chawpa innei, inneih tûk aṭanga leiba rulh ngai nupa tuak tharte hian hnam dang tihdana tih ve kan duh chuan inneih hma aṭangin hnam dang tluk tala kan intodelh hmasak ve a ngai.
Puipunna awmsa pawh a tam tawh tehreng nen kan reh belh a, lawm tûr zawng hnam an dingchhuak ngai lo tih Rom lalram chanchinah kan hmuh kha maw le! Champhaphâk lawm aiin kan kum hman ral tawh kan hman dan thlir lêt a pawimawh zawk a, chu ai pawh chuan kan kum hman leh tur ruahman fel a pawimawh.
Tuna kan khawtlang nun anga nung ve hi hnam changkang an awm pawhin an tam vak lo ang. Hnam chinphung hlui sahuai thing vawn hian min hnuk hniam. Khawtlang huapa kan inlawmpui dan leh kan intuarpui dan hi culture tarmita thlirin mawi viau mah se kan indona hmachhawn lai nen a inmil ta meuh lo chu a nih hi! Tarmit thar kan mamawh a, tunlai khawvelin a vuah tlanglawn tarmita kan thlak a ngai.
Khawtlanga kan nunhona hi hnam darthlalangah kan ngai a nih pawhin hnam dangte'n min tehna chu per capita income, human development index leh gross domestic product tihte a ni daih. Nunhona ṭha aia pawimawh chu mimal ṭheuha kan nunin belhchian a dawl leh dawl loh a ni. Kan ngaihhlut zâwnga khawvel teh lova khawvel ngaihhlut zawnga kan nun leh kan hnam kan teh ngam hunah khawvel kan hmachhawn dik chauh ang. Sem sem dam dam ei bil thi thi tih hi dam khawchhuah nan pawimawh mah se hnam changkang din tur chuan mahni seh seh mual hranah kan tih ngam a ngai. Tuna kan dinhmun hi chu mumang leh chhumleivâk ang maia nghet lo a ni.
He indona kan hmachhawn mêk hian kan chhîpsama min ṭhamin min sawi nawk nawk a, keini lahin kan hrethiam lo: kan harh thei miah lo. Branded items leh showroom culture hian kan pawisa ahna ipte a zen a, kan retheih phah tih kan hria em? High Culture zawm ve tur chuan kan la rethei lutuk a, second hand thing tawk vel kan la ni. Kan lo khawsa hniam deuh a nih pawhin zaha kan lâk loh mai a finthlak.
Khawvel dang chu sawi loh, India ram hmun hrang hrangah Mizoram awmna hre lo leh Mizo min hre lo hi chhiar sen loh an awm a, an thiam loh a ni lo; kan thiam loh a ni. Khawvel hian kan awm ve a ni tih a hriat ringawt a tawk tawh lo. Kan tel lovin awm thei lo se, kan thau hi hnam dang sawhtir lovin hnam dang thau sâwk ve tawh thung ila, chu chu kan ram kan hmangaih dan ṭha ber tur chu a ni.
Mizo! Harh rawh.