Written by
- Dr. Krista Roluahpuia IIT Gandhinagar

KOHHRAN LEH ZIRNA


Thuhma

Kohhran leh zirna hi thil thuhmun, inhne tlat a ni ṭhin a. Mahse tunlai khawvelah chuan thil hrang leh inpersan lutuk angah kan ngai ta. He article-ah hian hmalak dan turte pawh sawi a chakawm viau a. Mahse, hmalakna tur sawi ṭeuh mah ila zirna pawimawhna kan thinlung chhungah a thawh phawt loh chuan awmzia a awm lo ang. He thuziak hmang hian kan harsatna lo inṭan dan leh kan buaina sawifiah ka tum dawn a ni.

Tun hma chuan

Tuna education system kan hman mek, kan zirdan phung (modern education system) hi Kohhran aṭanga lo inṭan a ni ber a. A hma chuan sikul pahnih – monastic school leh cathedral school kha a lar hle a. Kohhran enkawl ve ve a ni. Middle age inṭan tirh aṭanga kum zabi 12-na thleng khan heng sikulah hian theology, grammar, logic, rhetoric, arithmetic, geometry, music, leh astronomy subject-te an zir ṭhin a ni. Hun a lo kal zel a, kum zabi 12 hnu lamah chuan puithiam sikul pahnihte chuan tuna University ang hi an lo hring chhuak ta a ni. Khawvela University hmasate kha Kohhran ta leh Kohhran kut ke hmanga din vek a ni. Theology subject-te hi an dah chungnung em em a, Thomas Aquinas-a phei chuan theology hi ‘queen of science’ a ti hial a ni.

Hun a lo kal zel a. Thiamna leh finnate a lo pung zel a. Sorkar pawhin amahin zirna inte a lo din ta zel a, tin, Kohhran zirna in pawh an ta neih ta ṭeuh bawk a. Kohhran leh ram rorelna a hranga (separation of Church and state) awm tura duhna avangin zirna in pawh sorkar ta anga ngaihna a lian ta tual tual a. Tunah phei chuan zirna in leh a kaihhnawih chu Kohhran hmalaknaah pawh kan ngaihpawimawh lutuk loh zingah a tel ta!

Tun hma Kohhranin zirna an ngaihpawimawh chhan

Sawi tur tam tak a awm ang. A chhan bulpui berah chuan a hmaa kristianna huang chhungah khan Kohhran nihna leh mawhphurhna an hriatthiam dan kha a danglam tihna a ni ber. CS Lewis-a chuan heti hian a ti a, ‘Mihringin dilchhut taka an chhehvela khuarel thil thleng a zirchian chhan chu thil thar hmuh chhuah an duh vang a ni. An hmuhchhuah duh chhan pawh eng dang vang ni loin; chu thil an hmuhchhuah siamtu Pathian chu an rin avang a ni…’ a ti. A sawi zelnaah chuan tunlai khawvela thil chik mi (scientist) te chuan heti ang zawng hian an ngaihtuah thei tawh lo a ti hial a ni.

Hei hi a ril khawp mai! Tun hmain Bible leh a kaihhnawih bak Kohhranin an lo zir nasat chhan chu, Pathian hian Bible bakah a thilsiam hmangin a inpuang chhuak a ni tih an lo pawm thuk em a ni. Kohhran hmasa hruaitute kutchhuak (Patristic literature) kan en chuan a chiang viau mai! Justin Matyr te, Iranius te, Tertulian te, Augustine of Hippo te, leh Kohhran hmasa hruaitute khan Bible-ah Pathian a inpuang chhuak ang hian; a thilsiam hmangin keimahniah sawi tum leh min hrilh tum a nei a ni tih an tlangaupui tlat a ni. A lo ril ngawt mai! Pathianin ngaihtuah theihna min pek (thinking faculty) hmang hian Amah nen inpawlna thianghlim (fellowship) an lo nei ṭhin tihna a ni ber mai.

Oxford University-te hi kan hre lar hle a. Hei pawh hi Kohhran behchhana Kristiante din, Pathian ropuizia leh thiltihtheihzia hriat chian leh zel duhna avanga din a ni. Khawvela University ding hmasa ber dawttu a ni. An motto te hi a ropui asin! Latin ṭawngin, ‘Dominus illuminatio mea’ tih a ni. Mizo ṭawngin ‘Lalpa chu ka éng a ni’ tihna a ni. Divinity school te kha a lian em em a, arithmetic te, grammar te, logic te, history te, mathematics te hmang khan Pathian thilsiam leh a nihna kha zir chian an tum a. An hmuh fiahna tak ‘eng’ erawh chu ‘Lalpa’ a ni an tihna a ni. Kohhran University ṭha tak hi sawi tur a tam khawp mai! US lamah pawh zu kal ila University pui tak tak – Harvard, Princeton, Duke, Yale, ldt., khu Kohhranho din a ni.

Tun hnuin Kohhranin zirna a hmuh dan

Hei hi sawi kual ṭeuh a chakawm hle a. Mahse, kan peng thui hman lo ang. Tunah chuan Kohhran hian zirna hi an dah pawimawh ta lo em em a. A tawi zawngin, a chhan ber nia an puh ber chu zirna leh a kaihhnawih hi kan hmuh ràu loh tak em avang a ni. Chumi awmzia chu rau leh rau lo thliar hranna (sacred-secular dichotomy) kan la na ta lutuk hian min tibuai a ni. Van lam thil ni lo chu kan hmu khawvel a, kan hmu rau thei ta lo lai hi kan harsatna ber a ni.

Zosap missionary-te an lo luh khan rawngbawlna kha ṭhuang lian deuh deuh pathumah an ṭhen a. Zirna, damdawi in leh Kohhran ang zawngin an ṭhen hrang a ni. An kalpui dan kha a huapzo (holistic) khawp mai! Bible hian vanram chauh ni lo – intodelh te, hriselna te, discipline te, ldt., hi a lo ngaipawimawh vek mai si a. Chuti ang zul zui chuan rawng an bawl a, tun ang dinhmun hi kan thleng ta a ni. An enkawlna hnuaia zirchhuak, an pûm chhuak zirtirtute pawh kha belhchian an lo va dawl hlawm tak e aw! Chhim lamah chuan Zirtirtu Liandala, Zirtirtu Lalmama, Zirtirtu Nuchhungi, Zirtirtu CS Zawna, ldt., kha Kohhrana mi pawimawh em em an ni a. Tin, an hnaah (zirtirtu) pawh khan an lo rinawm khawp mai! Zoram khawvel dengchhuak thei khawpa mi pawimawh, thawhhlawk em em an ni vek thei a ni! An thiltih (contribution) tam tak, hmuh theihah leh hmuh theih lohah, thu leh hla, ziak hmanga Zofate tana min hnutchhiahte hi a hlu takzet a ni! Heti ang an nih theih chhan chu an hna kha rawngbawlnaa an ngaih avang a ni ber mai.

Mahse tunah chuan a ni ta lo! Han hawi vel ila, Kohhran Upa emaw rawngbawltu emaw ni si mah se; a hna – zirtirna lamah chuan pachhe ve tak tak kan tam ta khawp mai! Kohhran Upa thawhna sikul; mah se tla bal em em, zirlai naupang pawh ui hum zat lek awmnate hi a tam viau mai. Zirtirtu hi kan thlur bing deuh nain Kohhran lama taima leh rinawm em em mah se, mahni sorkar hna leh thil dangah rintlak loh ang chi zawng zawngte pawh kan huam tel vek thei awm e. Kohhran leh a compound chhung chauh hmu rau, mahse a pawn lam zawng hmuh khawvel em em nain a hrin chhuah a ni. Kohhran thil leh a kaihhnawih chu han dah sàn zawk pawh a awm viau e, ṭulte pawh a ṭul ang, tin dah pawh kan dah sang zawk ang. Mahse chutih rual chuan kan hna lamah – ni tina nunpui kristianna lam pawh kan ngaihpawimawh tel ve a pawimawh hle a ni!

Chutih lai chuan Kohhran dang – Catholic, Orthodox, Anglican, ldt., hi chuan zirna hi an la ngawipawimawh em em a. Keini, a protestant-te lam hi kan hniam a ni. Mizoram pawh hi han en ta ila. Catholic unaute hian zirna in hi heti zat min buatsaihsak lo ta se; hei ai hian hlemhletna leh eiruknate hi a hluar viau thei mai lo ang maw? Kristianna hi hei ai hian a dal viau lo ang maw? Anni hian rualkhai takin (independent thinking pe siin), sakhuana inzirtirna (Christian morals & values) hlamchhiah si loin kan tu leh fate an zirtir a. Mi puitling tak tak an chherchhuak a ni.

Eng tin zel?

Eng tin nge hma kan lak ve ang? Eng tin nge kan kal zel ang? Kohhran hi Kohhran institution chauhah hian kan insawrbing reng dawn em ni? Nge ni a; educational institution lamte pawh hei ai hian kan ngaipawimawh ve tawh dawn? Meidil leh vanram inkar, a nunpui kristianna lam hi ngaih pawimawh a ngai si. Keimahin ka lo zirchian (research) ve danah hian tihtur hmachhawp kan nei niin ka hria a, chu'ngte chu:

(1) A hmasa berin zirna leh a kaihhnawih kan hmuh dan dik lo hi Kohhranin kan hriat chian phawt a ngai. Kan harsatna kan hriat chian loh chuan hmalak dan tur kan thiam lo ang.

(2) A dawt lehah chuan Kohhran mite’n Kohhrana rawngbawlna kan ngaihpawimawh angin kan ni tin hna kan ngaihpawimawh ve phawt a ngai.

(3) A chunga mi pahnihteah hian harhtharna (reformation) kan neih hunah zirna lama hma kan sawn theih dan tur hmalakna awmze nei kan chhawpchhuah a ṭul ang. Chu’ng zingah chuan headquarter enkawl tura Kohhran hrang hrangin school system (tuna Presbyterian lam unaute neih ang) neih te, tin society anga zirna kalpui te, college leh university din te, leh thil hrang hrangah hmalakna kan siam ve thei ang. Zirna kan kalpui dan – kan zirtir dan leh teh dan (evaluate) pawh hi tihdanglam (reform) a ngai nasa em em a. Zosapten zirna min pek ṭhin dan chauh entawn pawhin awmze nei takin hmalak theih tam tak kan nei ang. Heti ang lam hi sawi thui a chakawm viau mai!

Zirna hi thil pawimawh (serious) em em a ni a. Mizorama Kohhrante pawh hian a remchan dan apiangin hma kan la ve ta zel a. Tun hnaiah Baptist, Presbyterian leh Seventh Day Adventist lam chuan College te an din ve ta a. Tin, Presbyterian phei chuan an sikul ni ṭhin sorkar kuta awm mek – Sikulpui leh Sikulsen chu an la lêt ngat a ni. A lawmawm takzet! Mizote hian zirna in nihna dik tak hi kan hre ṭhelh nasa em em a. Hna zawnna satliah emaw kan ti tlangpui a. Mahse, a ni lo a ni. Zirna hian a tum ber chu mi hmantlak ni tura mihring buatsaih a ni. Darkar 3 chhung leka exam hmanga intehnate hian zirna awmzia hi mi tam tak thlirnaah a tibuai (ti confuse) nasa em em a. Hmu fiah lo tam tak kan awm a ni. Zirna chu thiam thil (skills) zirna ngawr ngawr a ni lo a, dawhtheihna te, insumtheihna te, rinawmna te,

tawrhchhelna te, hun vawn dik te, leh a dang tam tak – kan ni tin Kristian nuna pawimawh si ho zawng zawng hi min zirtir a. Tin, a tira kan sawi angina engkim hi Pathian siam a nih avangin zirna hmanga sik leh sa, thil siam chi hrang hrang – atom aṭanga universe thlengin kan ve hrechiang leh an inkungkaih dan kan hmu fiahte hi, Amah Pathian nena kan inpawlna chi khat a ni ve tlat a ni.

India ram pawh hi Kristian missionary-te an lo luh khan a tir phat aṭangin zirna te, damdawi in te leh social service hmangin ṭan an khawh nghal a ni. Tun thleng hian khaw tinah Kristian sikul a awm fer fur a. Hindu kulmuk em em te, thil tithei tak tak te pawhin an tu leh fate, Kristian sikul ngeia kaltir an duh ṭhin. Hindu, Kristiante nek cheptute hlei hlei hian an fate Kristian sikulah kaltir an duh a ni an tifiam ṭhin. Kristian sikulah chuan Isua Krista zirtirna avangin mihring ṭha ber ni turin zirlaite kan enkawl a, chuti ang zarzo chu an duh ve a ni.

Tlipna

Sawi duh leh sawi ngai tam tak a awm a. Mahse, kan ziak vek seng lo ang. Zirna hi khawvel thil anga kan hmuh deuh tlat avang hian a bul ṭhut aṭangin thil ka lo sawi ṭeuh mai a. In ngaihdan ni lote pawh a awm nual mai thei a ni. Amaherawhchu, chik taka inngaihtuahna seng turin ka sawm ve duh che u a ni. Muslim unaute pawh tun hma chuan an ropui lutuk! Chuti ang hun lai chuan zirna lam an ngaipawimawh a, an sakhua pawhin anmahni tawkah awmzia a nei viau a ni. Mahse, zirna an thlahthlam a, tunah chuan hmasawn lo (regressive) lutuk an ni a, khawvel buaipui, mite ngaihsan loh an ni ta zel a ni. Pathian hian chhia leh ṭha hriatna, ngaihtuah theihna fim tak min pe a. Chumi hmanga Pathian chawimawi leh fak lam hi kan hawi deuh deuh a pawimawh em em a ni!

- Dr. Krista Roluahpuia IIT Gandhinagar