Written by
- Laiu Fachhai

LEIBA Vs SAWRKAR INRENCHEMNA

THUHMA

Kan ramah chuan mi tam takin bank loan, etc te lain leiba tam tak an nei a, ṭhenkhat chuan an kuhva ei man thlengin an ba a, rul tawh lote pawh an awm hial a ni awm e. Bat tam chu changkannaa ngaitute pawh kan awm a ni awm e. Chuvangin, bank loan te kan inlaksiak a, kan State sawrkar meuh pawhin, kan mihring population leh kan thawhchhuah thei zat aṭanga chhutin, India state zinga leiba nei tam ber State pakhatna kan hauh mek a ni. Hmanlai lal rorelna hun lai kha chuan, ba rul thei lote chu an ba rulhsaktu salah an tang ṭhin. Lal hun kha lo kir leh ta se, kuhva leh tuibur man ba rul thei lo avanga sala tang turte an awm nual ta ve ang.

Mimal leh chhungkuaah chuan, damlohna avang te, ei leh in tur neih loh avang te, fate zirna tur sum neih loh avang leh ni tin mamawh (basic needs: tui connection, electricity connection, gas connection, etc) te tan sum an neihin a daih loh avang tea miten leiba an neih chuan, hriatthiampui awmna chin a awm ve a ni. Chutih laiin, mimal leh chhungkuaah pawh, leiba nei tam takte hi chu duhamna vang leh inrenchemna (austerity) nun an tlakchham vang a ni. Miten an sum lakluh zat (income) nena inmil lova khawsak leh thil tih an tum avangin leiba thangah an awk ta ṭhin a ni. Sawrkar-in leiba a neih tamna chhan ber pawh, State chhiah leh revenue dangte aṭang sum hmuh leh Central aṭanga sum rawn kal zat (income) nena inmil lova sum hmangin, inrenchemna kalpui a tum loh vang ni berin a lang.

INRENCHEMNA: ZIAKTU TESTIMONY

He ziaktu chhungkua hian kan sum neihin a tlin chuan, a chang chuan kan thil duhzawngte kan lei ve ṭhin. Kan duh apiang neih zel leh lei zel erawh kan tum lo. Kan mamawhte kan lei zawk ṭhin a, kan mamawh lei thei lo chang pawh kan neih ṭhin. Chuvangin leiba neih kan pumpelh thei a, Bank loan leiba kan nei lo va, leiba dang pawh kan nei lo. Chutianga leiba neih loha kan awm theihna chhan chu inrenchemna nun kan thlan vang a ni.

Pathian rawngbawl hna ka thawhna international mission organization hnuaiah North East India Director hna chelh turin Shillong-ah kan lo insawn a. Mission sum hmangin in ṭha leh lian luah thei tur kan ni a, tin, motor man to pawh kan lei thei. Mahse, in luahman tlawm leh in lian lo luah kan thlang a, motor pawh, man tlawm si, mi tam leng thei, Maruti Van lei kan thlang zawk ta a ni. Sofa set pawh, Shillong-a man tlawm ber, Rs 4,500 man kan thlang a, khum, dawhkan leh furniture dangte chu far thing lei a, kan siam chawpte vek an ni. A finishing mawi vak lo mah se a hman theih tho avangin pawi kan ti lo va, sum tam tak erawh chu kan hum (save) thung a ni.

Vawi khat chu North East India Christian Council khawmpuiah ka kal a. Ka hmelhriat, Nagaland kohhran hotupa Driver-in ka Maruti Van khalha inkhawmpuina hmun kan han thleng chu min lo hmu a. Ani chuan, “Sir, international mission organization Director meuh i ni a, eng ngati nge Driver pawh la lova nangmaha i rawn inkhalh mai le? Chu mai ni lovin, Maruti Van ang motor i rawn khalh lehnghal a. Bolero emaw, Scorpio emaw te lei ve u la,” min ti a. Kei chuan, “I zawhna chu sei deuhva chhan ngai chi a ni chu,” ka ti a, hetiang hian kan inzawt a, kan inchhang ta a ni:

Keimah: Motor kan hmanna chhan ber hi eng nge le?

Amah: Kea kal theih lohna hmuna kan tum ram kan thlen theihna tur leh, kan phur zawh loh bungruate min phurhsaktu atan.

Keimah: A dik hle mai. A nih leh, i pu leh nang Bolero-in in rawn kal a, in tum ram in rawn thleng thei em? Kei, Maruti Van-in ka rawn kal a, ka tum ram ka rawn thleng ve em?

Amah: Aw, Sir, kan rawn thleng thei e. Chuan nang pawh i rawn thleng thei e.

Keimah: A nih leh, Bolero leh Maruti Van te hi eng nge an danglamna, kan tum ram min thlenpui ve ve thei chuan?

Amah: Sir, Bolero chu a zahawm deuh a, a tlan chak zawk a, diak tlemin a ngam zawk a, chuan a nuam zawk bawk tih lohah chuan, danglamna lian tham chutih teh chiama sawi tur ka hre hran lo.

Keimah: A dik chiah. Maruti Van ka khalh avangin zahna tur chhe te mah ka nei lo asin. A nih leh, in Bolero man hi eng zat nge ni a, ka Maruti Van man hi eng zat nge a nih i hria em le?

Amah: Kan Bolero man hi kan lei lai khan chuan nuai riat vel a niin ka hria. I Maruti Van man hi chu nuai hnih vel niin ka hria.

Keimah: A dik e. A nih leh, tu zawkin nge kohhran tan sum cheng nuai ruk hum thei, nangni nge, keini?

Amah: Nangni in ni e. Sir, nang ang rilru hi kan North East India kohhran hruaitute hian pu vek se la, a ṭha hle tur a nia.

Kan kohhranah Moderator leh Senior Executive Secretary (SES) rawngbawl hna ka thawh laiin motor kawl thei ka ni a, mahse inrenchemna ka kalpui duh avangin motor kawl loh ka thlang a ni. Kan khua Siaha chu khaw lian a ni lo va, chuvangin office-ah leh Siaha hmun tam takah chuan kein ka kal mai ṭhin. Ruah sur chang leh hmanhmawh thilah erawh chuan taxi leh auto rickshaw te ka hmang mai a, a changin kan nu (missionary) kawl Eeco Van ka hmansak chang a awm ve bawk ṭhin. Siaha pawn lamahte zin a ṭul chang a awm ve ṭhin a, chu'ng hunah chuan public transport Sumo-in ka kal mai ṭhin. Siaha aṭanga Aizawla kal tur pawhin Sumo-in ka kal mai ṭhin. Aizawla zin turin kohhran motor ka ken chuan, Driver TA/DA, fuel leh maintenance te atan sing hnih vel a ngai ang. Chetsual kan tawk palh a nih chuan, senso tam tak tur a ni. Sumo-a ka kal erawh chuan, Sumo ticket man leh Aizawl khawchhunga veivahna taxi man nen, sang nga sang ruk vel a tawk mai ṭhin.

Moderator ka nih laiin, vawi khat chu thingtlang kohhran pakhat ka tlawh a. Kohhran motor Bolero hmuh an lo beisei a. Mahse Sumo aṭanga ka han chhuk mai chu, an ngaihdan a lo ni awzawng lo mai. Thingpui in laiin Kohhran hruaitute chuan, “Kan khuaah hian pawl dangte an awm ve a, kan Kohhran hotu ber Sumo aṭanga i lo chhuk mai kha chu, ṭha kan tih lo hle a ni,” tiin Sumo-a ka kal an lawm loh thu min hrilh a. Keiin, “Ngai teh u, Kohhran hruaitu zahawm te u. Sumo-a ka rawn kal hian, Kohhran sum tam tak ka hum asin. Chuvangin in lawm hle turah ka lo ngai zawk a. Chu mai ni lovin nangni, thawhlawm thawhtu Kohhran Upa, Tual Upa leh Kohhran member berte mahin Sumo-a in zin ṭhin a nih chuan, kei, in thawhlawm aṭanga hlawh pek rawngbawltu hian, eng vangin nge Sumo-a ka kal ve loh tehlul ang ni?” tiin ka chhang a, “Mahse...” tih thawm chu awm ve bawk mah se, an sawi zui ta lem hlei lo. Ni e, mihringte hian motor ṭha leh man to khalh, in ṭha leh lianah ropui taka khawsak, furniture man to leh ṭha neih, thawmhnaw man to leh mawi hak leh thil dang man to neihte hi zahawmna leh ropuina emaw kan ti a, mahse a lo ni lo. Ringtute tan chuan, chutiang rilru chu kan pu tur a ni lo. Ringtute ropuina leh zahawmna chu dikna, rinawmna, hmangaihna, thianghlimna, thawhrimna leh mawhphurna hlenna nunte nunpui a ni zawk.

Kan chhungkua chuan, in lian leh ṭha neih kan tum lo. Assam Type in tereuhte kan sa a, Siahaah kan awm lai chuan, chu inte chu luah lumin kan cheng a, kan nu a pension huna kan awmna tur in a ni. Concrete in lian leh ṭha sa ve tura min duhsaktu thiante hnenah chuan, “Lirnghingah nangni in thla a phang ang a, keini kan thla a muang ang. Thlipui tleh laiin nangni in thla a muang ang a, keini kan thla a phang ve thung ang. Kan inhneh tawk e,” tiin ka fiam hlawm ṭhin. Kan chhungkua chuan chhungkua motto atan “Simple Life, Godly Drive” kan hmang a, 1 Timothea 6.6-na thu, “Pathian duhzawnga nung a, neih tawka lungawi zel chin hi hlawkna ropui chu a ni,” (ziaktu lehlin dan) tih hi, inrenchemna nun atan kan inenfiah leh ṭhinna Pathian Thu a ni ṭhin. Chhungkua, kohhran leh mission organization-ah te ka theih ang tawka inrenchemna nunpui ka nihna aṭangin, sawrkara inrenchemna thu sawi ve thei turin thuneina tlema zawng nei vein ka inhria a, chuvangin kan State sawrkar hian inrenchemna a kalpui (austerity measure a lak) a pawimawhzia leh a kalpui thei dan tura ka ngaihte tawi tein sawi ho kan tum dawn a ni.

SAWRKAR INRENCHEM THEI DAN TUR KAWNG THENKHATTE

1. Thil ṭul em em a nih loh chuan, ram hruaitute hi zin tam lutuk lovin awm thei se, sum tam tak hum thei a ni ang. Zin nikhuaah pawh, zuitu tam tak nena inzui dul dul a, ropui taka zin loh ni thei se, sum sen a tlem zawk hle ang.

2. Sawrkar quarters leh bungalow te ropui lutuk leh lian lutuk lova sak ni se, sum tam tak hum tur a awm ang.

3. Minister leh officer te'n motor kawl tam lutuk lo se la, motor lei dawn pawhin, motor man to leh ṭha hlir lei tum lo se la, sawrkar sum tam tak a hum thei ngei ang.

4. Chhiah kan pek theih zat nena inmil lova ram hruaitute leh sawrkar hnathawhte hlawh, allowance leh hamṭhatna dangte tihsan uchuak lutuk a ṭha lo. Colonial hun lai anga minister leh sawrkar mi lian dangte inah sawrkar hlawh pek thawktu (cook, etc) neih te hi tihtawp a hun tawh takzet a ni. Mi retheiten mi lian leh mi hausate tan awmpui kan rawihsak tihna a nih a, a lungchhiatthlak hle. Awmpui, etc te neih an duh a nih pawhin mi dangte tihdan angin, an hlawh aṭangin an ruai ve mai tur a ni.

5. Sawrkar hnathawk lak tam lutuk loh a, quantity aiin quality ngai pawimawh zawkin, sawrkar hnathawk tlem deuhin hna tam deuh an thawh chuan, sawrkar sum tam tak hum thei a ni ang. Sawrkar hnathawk mekte hlawh leh Allowance-te tihpun thuah pawh, sawrkar sum neihin a tlin loh a nih chuan, tihpun loh thlang ngam tur a ni. Kan State hi State rethei berte zinga mi a ni a, kan sawrkar hnathawkte hlawh hi keini aia hausa zawk State ṭhenkhata sawrkar hnathawkte hlawh ai pawhin a ṭha zawk awm e.

6. Inthlan laia party leh candidate ten sum an hman danah an inrenchem a pawimawh hle. Voterte hnena sum sem ngat phei hi chu tih miah loh tur a ni. Chutianga voter-te hnena sum sem chu sawrkar dan leh hrai kalh a nih bakah, sum sem ral thlawnna mai mai a ni. Rorel lai party ina sawrkar sum a sem phei chuan, mipuite kan chhiah pek aṭanga tlingkhawm sumte chu an party mi leh sate an sem tihna a ni ang a, a thinrimthlak hle dawn a ni.

7. Sawrkar motor leh khawl dang te, office hmanrua (computer, printer, etc) te repair leh maintenance leh a thar lei nan sum tam tak sen zel a nih loh nan, ṭha tak leh dim taka enkawl tur a ni. Stationeries (paper, pen, etc) te tihzuzi loh a, fimkhur tak leh inrenchem taka hman tur a ni. Sawrkar quarters leh bungalow luahtute pawhin, an in luah chu an enkawl ṭha tur a ni.

8. Ruaiṭheh nan leh program hmunhma buatsaih nan leh cheina atan sawrkar sum hman tam lutuk a ṭha lo. Inrenchem deuh a ṭha.

9. Mi lian leh mikhual pawimawhte thilthlawn (gift) pek hunah thil hlu leh man tote pek a ngai lo a, souvenir shawl, scarf leh ipte te a tawk viau. Minister leh mi lian dangte Chief Guest atana sawm an nih pawhin, a sawmtute lawmpuina atan sawrkar sum an pek loh a ṭha. Pek an duh chuan anmahni private sum an pe mai tur a ni.

10. Sum sem program, NLUP, SEDP, etc angte hi inremchenna hmelma lian tak an ni. An party mi leh sate chauh sem a nih phei chuan, an party mi leh sate sem tur sum mipuiin chhiah kan chawi tihna a nih a, a thinrimthlak hle dawn a ni.

11. Sawrkar sum chunga thuneitute chuan, an kuta sum awmte chu mipui sum a nihna hriain, an zah hle tur a ni. Thil pawimawh lo leh ṭul em em ni lem lohah te chuan hmang mai lovin, ṭulna leh pawimawh tak takte tan chauh inrenchem takin an hmang tur a ni.

TLIPNA

A chunga tarlante bakah khian, inrenchem theihna tur kawng dang tam tak a la awm ngei ang. Sawrkarin inrenchem tak leh ruahmanna fel fai tak neia sum a hmang a nih chuan, leiba a nei tam lo ang. Leiba chu rulh tur a ni a, Mizoram sawrkarin leiba a nei tam a nih chuan, a rulh tur a tam dawn tihna a nih zel ang. Mipuiin chhiah kan pek aṭanga sum tlingkhawm (Central sawrkar aṭanga rawn kal leh State chhiah) tam tak chu leiba rulhnaah a kal zel dawn a, leiba sala tanna, thil ṭha lo tawp hlei thei lohna (vicious cycle) ah kan tang reng mai dawn a ni. A lungchhiatthlak hle.

Chuvangin sawrkar roreltute chuan, a tel lova kan awm thei reng thilah chuan sum hmang ral tam lovin, tih hmasak tur pawimawhte (priority) hria a, inrenchem taka sawrkar sum te hmangin, ram an hruai tur a ni. Leiba sala kan tanna aṭanga zalen a, hmasawnna ṭha leh hrisel a awm theihna turin, sum enkawl dan thiam a, inremchenna policy kalpui duh leh kalpui thei sawrkar kan mamawh a ni.

- Laiu Fachhai