AN NUN A TUIHAL SI
Tuihal em em changa tuiin tur han hmuha han in khawlh khawlh mai chu a nuamin a tlai thlak tak zet ṭhin. Chutihlaiin, tuihal dangchara han awm a, tui in tur hmuh miah loh chu thil hrehawm tak a tling a, ngaihtuah pawh a tawi tuk mai
ṭhin a ni.
Rilru natna vei (depression) kan tih maite hian nun tuihalna dangro leh dangcharin an tuar chamchi a, an nun hi thih leh dam karah a leng fo a ni. He natna ṭihbaiawm tak hian a tuartuah leh tuar ve lem loteah pawh hmelhriat chian a hlawh mawh hle a, a tur fan a nat ang aiin namnul leh ngaihthah a la hlawh khawp mai.
He natna hian zofate pawh chak takin min run mek a. Inven nachang kan hriat loh a, a nihna tak kan hmelhriat chian hma hian eng zat takin kumkhaw chawr loh nan hmang ang maw. Beidawng vawr tawpa chhun leh zan chhiar ang a, mahni nunna lak phah hial engzat tak awm ang maw tih hi ngaihtuah tham a va tling ta em! Heng mite hian ‘mahse a tui ka in thei lo thihna tur a lo ni’ tih ang maiin nun thlalerah dang ro dang charin hun thim an hmang a, an vakvai mek a ni.
A lang thei lam ropuina leh mawina mai zawnga phili buai zofate nun belhchian dawl lohna chu kan pindan chhungril lungngaihna leh rumnate hian mualpho leh zahthlak takin a pholang mek a. Chhungril nun lama lungngaihna diarkhim chunga ziahchawp leh belchawp hmelmawina lem mai hmatheh tur nei nute hi engzat taka pung tur ni ang maw? Khawvel hmasawnna leh changkannate um a, thil chhuak thar apiang neih leh hman chaka tuihal, hriatna tinreng lama chak tak taka tlan ṭhin nu leh pate ngei hian chhungkua leh fate nun tuihal an hriatthiam loh thu sawi zah nachang an hriat hunah meuh chuan phengphehlepa khua a tlai zo tawh ngeiin a rinawm.
Rilru natna vei tam tak hi chuan rilru natna an vei a ni tih an in hrethiam reng reng lo a, hetiang natna vei nihte hi an la duh lo viau zawk ṭhin. Chutiang an nih mek lai chuan an chhungte, an nu leh pate pawhin chu natna vei han tih chu pawm harsa te an la ti a. A nihna tak han hrilhfiah zawh tak mang loh te hi kan la kat nuk mai. He natna tuartu tam ber hi chuan an chhungte an ni emaw, midang an ni emaw tuman an hriatthiam pui tak tak loh thu hi an sawi tlangpui. Chutih rualin, vantlang ṭawngkam hrang hrang han hriat nikhua pawh hian he natna kan la hmelhriat thiam lohzia leh man lohzia hi zahthlak zawk khawp a la ni tih a hmuh theih. Khawvelin natna lian tham leh buaipui awm a tih zinga tel pha ngat rilru natna (depression) laka zofate kan la hawi a hu hu mai hian kan laichinte engzat tak nun tuihalin siam zel ang maw le?
Malaria kan hmelhriat a, chumi laka inven nan khaw lum karah pawh thosilente kan zar hram hram a, thosi hlo te pawh kan kah tir ṭhin. Malaria kan vei vang a ni lo a, malaria laka him kan duh vang a ni. Tin, malaria natna vei chu khawsik dan aṭang te, taksa awm dan aṭangte in kan hre thei ṭhin a ni. Malaria hrik hmuh hma hauh pawhin malaria a nih theih dan tur kha rin thiam dante kan nei ṭhin. Chutiangin, depression hi eng aṭangte in nge a lo awm theih a, eng nge a lan chhuah dan? tih te hi mitinin kan zirchian a, kan ngaihven a hun.
He lam hmelhriat tura ṭhahnem a ngaihawm thu kan sawi rual hian fimkhur ngai deuh, sawi tel loh theih loh a awm. Tlang hrileng ang leka ‘chuti chuan ti rawh, he ti hian ti la a ṭha’ tih mai chi a ni lem lo a, lo Pathian thu pui nghal viau zel ngawt lam pawh a ni ber lo. Tlang hrileng ang lek a ni lo a, a scientific riauna lai hre lo tan bengvar lo chhuah ve ngawt zel hi bengvarna bengngawng tak a ni. Hetiang enkawlna tluantling lo leh hriatna khingbai hian dam tura kan duhsak em emte beidawnna chhum chhah zawk su turin kan hnuk lut daih thei a ni.
Tunah hian Mizorama chhungkaw engemaw zat chuan depression avanga buaina leh manganna an tawk mek a. ‘A sawp chu nasa tak a ni’ tih ang maiin chhungkaw rumna chuan chhun leh zan pawh a thliar ta lo fo a nih hi. Duat taka kan enkawl kan faten sang tak thleng lehkha zir se, hna ṭha tak thawk se tia kan thlir laiin chhan leh vang sawi tur tak awm si lovin an zirnate an chawlhsan tawp tawp a, nu leh pa beiseina chu a thlawk bo ta fo mai. Ṭhian an kawm peih lo a, mutmu an tuah lo a, awmze neia ei zai pawh an rel ta lo. Nu leh pa thin thiin an mu thei bik lo a, tuk tin chaurau ek thaiin beidawnna ni an chhiar pung tual tual a nih hi.
He natna tuartu nun tuihal a awm te tan chuan damna tui nung lui mamawhna a va sang ta em!
Khawvel hmasawnna leh chang-kannate avang hian mihringin nun a zirchhuah tura Pathianin a ruat nun zeril leh ngelnghet kal kanna a tam tual tual a, nun thawrawng leh bulbal nei lo, rei lotea thlipui leh tuifawnin a nuai chhiat mai mai theih tur an tam ta em em mai a ni. Chu nun thawm ṭhat chu mihring lam chana tihmakmawh a ni a, Pathian min khawihpui tum loh ramri a ni. Bel mawng pawpah tui a tling thei lo angin chutiang nun chuan tui a pai thei lo a, khawro mai loh chu hmabak a nei lo.
Hetiang nun tlabal thawm ṭhat nan hian ‘Hringnun philosophy leh Mental Health’ hmanga enkawlna dawn hi a pawimawh em em a ni. He nun pawp hi thawm ṭhat a nih tawh chuan nun tuihal apiangte tan ‘Hetah hian nunna tui a luang, kalvari a lo chhuak chu; Tu pawhin a in chuanin a dam ngei ngei ang ti la’ tih hla ang mai hi a takin a lo thleng zel tawh mai dawn a ni.
- Dr. Zawmsanga Sailo