Kut hnathawktute retheih chhan Sawrkar policy kan kal pui vang
District Council kan nih lai aṭang tawhin kut hnathawktuten sorkar policy kan zawm a, pangbal chin leh terrace laih min kawhhmuh a. Pangbal kha tun thlengin kan la ei a, hlawkna em em chu a ni lo. Terrace laih kha tui luh theih lohnaah phei chuan huan tihchhiatna a ni ber. Lei chung hang ṭha kan lai phut a, lei hnuai chhiaah eng thlai mah a ṭha thei tawh lo. Bekang chin tur an ti a, lei ti ṭha khawpin bekang pawh chu a ṭha leh chuang si lo a, tlang ramah chuan laih loh tawp a ṭha. Dawl theih hram chuan eng tin tin emaw dawl a ṭha ber.
Teak min chintir leh a. Hei hi chu mi ṭhenkhatin sawisel bawk mah se kan chhawr ta hle mai, a lawmawm e. Grep hi khaw chhak tlang dungah an ching a, hei hi eng vanga thur em em nge a nih? Phaiah kan kal a, grep thlum lutuk lei tur a tam si, a variety nge, a ram leilung dik loh vang zawk? A thlum chi, varieties a awm a nih chuan kan sorkar hian ngaihtuah hram teh se, a rah ei tlak kan duh ve.
Tung - Phur takin kan ching a, a sawituin a sawi mawi thiam bawk a, a hlawhtling ta. A hlawhtling leh ngah apiang an beidawng hlauh a ni mai a, a kung thlengin, zaiah tlak si lo, tuahah tlak bawk si lo; thing anchhedawng kan ti ta luai luai mai a nih hi!
Jatropha - Aieng, Red Oil Palm, thin tirimtu kut hnathawktute pawh kan inrin hma hmain jatropha chi a lo lum dum hul mai a. A nihna tak tur lah kan hre hek lo, ei theih tur nge tur loh pawh kan hre lo a, a ṭhatna ka hriat phak loh avangin chanchinbuah pawh ka rawn ziah vak tawh kha. Tawk sela, kan ti zui ta lo a lawmawm e.
Red Oil Palm - Hei hi sorkar insen tamna atan chuan ṭul lo ber, kut hna-thawktute tan pawh a innghahna tlak loh a ni tih kan hmu leh mek. A thar tam tak an beisei ve leh a, a tirah chuan kut hnathawktuten (a chingtuten) a bawrin 1 Kg Rs. 5 in an hralh a, a man an pek rual rualin an lei kha an paih leh nghal char char a, lawm viau mah ila ngaih a ṭha ta lo reng a. Hun a kal hret a, tunah chuan a rah kher chhuahin 1 kg Rs. 5 bawkin an lei leh a, hei hi patlingin kum tluan, kum hnih kum thuma a thar a lo nih si chuan nikhatah pa pakhatin Rs. 50 bak hlawh chhuah a har ta khawp mai.
Sorkar hian a chi mahah leh a polipot phurh khawmna manah leh a chingtute ṭanpuina an pek zawng zawng han chhut hian a tam tham khawp mai. Chutah an han lei a, an paih lehna man ringawt pawh hi cheng tam tak a ni.
Aieng - Khaw hrang hrangah aieng motor chil pherh a lo eng zeuh zuih mai. Kan hlut lo sa reng chungin ching turin min han tih chuan kan han ching ta a, hralhna ava vangin hralh chhun pawh a tlawm ngawt mai - 1 kg Rs. 2 a hralh thei bik nih chuan lawmawm tak a ni!
Ka sawi duh tak sawi hmain ka hriat tawh ka han sawi duah a, hei lo pawh sawi tur a tam khawp mai. Ka sawi tum chu hlawk leh ṭha tih kan hriat sa min kal pelh tir a, thil thar, thil titheiten a hlawkna an lo ei ve theihna tur thil min kawhhmuh kual zel hi ka sawisel a ni.
Kan sorkar hrawn tawhte hian kut hnathawktute hi bum nuam min va ti em em ve. Keiniin hlawh tih kan hriat sa, sawhthing, serthlum, lakhuihthei, hmunphiah te tan hian Red Oil Palm, Jatropha, Aieng, Tung tih vel mai maia a insen zat hi seng ta se kut hnathawktute hi kan intodelh ṭeuh tawh ang.
Tunah hian sawhthing chin duhtuten chin ngaihna hre lo kan awm ṭeuh mai - a chhan chu a chi man a to vang a ni. 1 kg Rs. 60 - 70 te a ni a, a lawmawm rualin chin tham lei tur chuan hausa sa deuh nih a ngai ta tlat a ni. Serthlum pawh a ṭha, khawi lai lai emaw chuan a tâm a, mah se a tâm lohna hmun pawh a tam khawp mai. Khawthlang tlang dungah a tâm avangin hmun dangah a tâm ve ngawt lo, Lunglei Zobawk, Theiriat, Sethlun, Bualte leh hmun dangah pawh a la tâm miah lo. Zopui tlang pang zawng zawng te pawh saw chin khah tir mai tur niin ka hria.
Tin, serthlum budding ti tâm lo tura ser chhia aṭanga bud a nih chuan a zir ve theih mai lo'm ni? An zawrh te lah hi a to hlawm viau a, a department changtu Horticulture kawta an zawrh ngat phei saw chu eng chi pawh a to uchuak vek lehnghal. A changtu department ber pawh hian kut hnathawktute hi kan hlawhtling ai chuan rethei se an duh zawk niah ka ngai hial mai.
Hmunphiah pawh hi a ṭha khawp mai, mahse kuthnathawktute tana hlawk tham tur chuan hlawhfa rawih leh chhawn a ngai a, tam tham kek tur chuan keh hun aṭanga keh char char pawhin a ro hun a thleng thuai a, a lo ro chuan a ram a, tih ngaihna a awm tawh ṭhin lo. Sorkar hian min han pui hlek se kan hlawhtling vat mai ang.
Cashew nut (sazu pumpui thei) - He thei pawh hi a ṭha mah se sorkar puihna tel lo chuan mahnia hlawhtling tham tura ṭan lak chu a hautak khawp mai.
- R. Lianhluna, Tuikual South