I THIL TIHIN LÂWMMAN A NEI DÂWN E
Thupuiah luh hmain
Mizoram sawrkar hian a hranpa liau liauvin pension Rules a nei lo va, CCS(Pension) Rules, 1972 chu ringin a hnu leha siamṭhatna hrang hrang pawh a theih chin chin ring ve zêlin, hman ṭan hun chu tlêmin a danglam hret hret a, Central lama siamṭhat si hman lêm loh pawh a awm bawk a. Central lamah chuan CCS (Pension) Rules, 2021 hman a ni tawh a; he dàn hi Mizoram chuan kan la hmang ve rih lo. Sakhua leh culture pawh inang lo lutukte dàn siam kan hmang a, Hindu sakhaw tána ṭha tak si kha keini kristian sakhaw tána han hman dáwn chuan hâk zauh vakna, sawrkar sum tam tak luan ralna a lo ni ve thei tlat mai si a. Sakhua leh Society dang / hrang hlawk kan nih avàngin Central Rules rau rauah pawh Pension Rules kan hman hian Pension case thleng hian ṭhenkhat chu a tihfel har phah thei em aw ka ti a.
Tunah hian Pension Rules chi hnih CCS (Pension) Rules, 1972 (Old pension an tih mai leh) New Pension Scheme (1.9.2010 aṭanga hman ṭan) hnuaiah sawrkar hnathawkte inṭhen phawk a ni a. CCS(Pension) Rules, 1972 hnuaia awmte chuan anmahni dah pawh ni lovin an thawh chin zêlah, pension nei thei chi an nih chuan thla tin pension an nei a, an thih hnuah pawh an kawppui, an fate (la thei dinhmuna ding), an dam laia an chàwmhlàwm unau pianphunga rualban lo, nu leh pa chàwmhlàwmten family pension an lâk chhunzawm theih laiin New Pension Scheme hnuaia awmte erawh chuan an thawh laia an pawisa dah + sawrkar dolêtna + a pung an khâwl aṭanga an khâwl tam dàn azira Anuity lei leh chhawn kha an innghahna a ni mai a; an thih erawh chuan an chhûngten CCS (Pension) Rules, 1972 hnuaia thla tin family pension lâk an thlang thei thung.
Ka ngaihtuah ve fo chu Mizoram bil hian Mizoram Government Employees Pension Rules kan neih a ṭûl hlein ka hria. State ṭhenkhata NPS zawmtute chu OPS lamah an han lêttîr ṭak ṭak a, hei aia duhthlan tùr chuang engmah a awm lo. Kawng dang záwnga thlìr chuan Sawrkar hnathawk ve ve, superannuation pension-a chhuah hnua dinhmun inthlau lutukte hi State Pension Rules neiin eng emaw siam rem theih, inthlau lutuk lova siam theih dànte a awm theiin a rinawm.
Thupuiah lût ang
Family pension lâk theih dàn hi a daha dah ni lovin a niha NIH a ni a. Kawppui nihna, fa nihna, nu leh pa chàwmhlàwm nihna, unau pianphunga rualban lo chàwmhlàwm nihna aṭanga lâk tùr a ni a; family pension la tùrin min dah tihte hi ṭanchhana hman tùr a ni lo va, dah raw sek sek, dah vàng ni lo i nihna vàng zâwk zêla la tùr i ni ang.
A chungah hian Family pension lâk theih dàn chu a niha nih kan ti zo chauh na a, a chunga tar lante zînga a khawii emaw ber i lo ni a nih pawhin tehna hrang hrang a awm leh a, tehna zawng zawnga tlin leh a ngai tih hriat tùr a ni. Tehna zawng zawng kan sawi vek rih lo ang a, tehna zînga pakhat sum lâk luh tehna (income criteria) chungcháng hi tuna kan sawi tum chu a ni.
I THIL TIHIN LÂWMMAN A NEI DÂWN E
Sum lâk luh (income) chungchángah hian dawt kan sawi nasa hlawm viau niin a lang a. Hriat chian loh vànga lo ziahtîr ve ringawtte pawh awm theih a ni a. Kan hriat tlat tùr chu family pension lachhãwng tùr hian sum lâk luh tehna hi kawppui (nupui / pasal) tán a awm lo va, a bâk zawngah chuan a awm. Nu leh pa emaw unau pianphunga rualban lote emawin an lâk dáwn chuan sum lâkluh tehna hi a duh khirh zual a, sawrkar hnathawkin a dam lai ngeia a chàwmhlàwm, amaha innghat pumpuhlum hman an nih a ngai a. Nu leh pain family pension an lâk dáwn chuan nu chauh ni lo, pa chauh ni lo, an pahniha inkawpa sum lâk luh khân sum lâkluh theih chin bithliah a pèl tùr a ni lo. Nu zâwk kha engmah ti lo ni ta se, pa zâwk kha Sawrkar hnathawk emaw pensioner emaw contractor emaw sumdawng emaw lo ni ta se, pa zâwk sum lâk luh kha sum lâk luh theih chin bithliah a pelh chuan a nuin a la thei lo, chutiang letling chiah chuan pa pawhin a la thei lo va; an pahniha inkawpa sum lâkluh kha teh nán hman tur a ni. Dàn dang pakhat awm leh chu nu ber kha engmah thawk lovin awm ta se, an pa erawhchu sawrkar hnathawk pensioner, pension la lai mêk ni ta se la. An pa chuan a thihsan ve leh ta a, an pa pension chu nu ber chuan a la chhãwng ve mêk a, chutih lai chuan a fapa, kawppui nei lo, fa nei lo chu a lo thi ve leh ta a. Chutia a nuin a pasal family pension la mek chung chuan a fapa thi ta family pension hi la leh tùrin sum lâk luh theih bithliah teh nán a pasal family pension a lâk mêk chu belh tel loh tùr a ni thung.
Mi tam tak chuan sawrkar hna nghet an thawh loh mai avàngin family pension la thei tùra sum lâkluh tehnaa tlinga inngai an awm ṭhìn a, VC/LC hnêna income certificate la tùra hriatpuina an siamtîrah pawh sum lâk luhna dang an neihte chu sawi lang lovin, tling ta êm êma inngai an awm a ni thei. Amaherawhchu, sum lâk luh tih hian Sawrkar hna nghet aṭanga lâkluh chauh a huam lova, Contract/MR/Fixed-a hna thawh hlawh / lâwmmante a huam a, chumai ni lovin dawrpui te, dawr tê te, in luah man te, tuition fee te, Garrage luah man te, Vestige, Pugos, Oriens leh sum lâk luh theihna rêng rêng (from all source) a huam vek a ni. Hei hi Income Certificate ziahsaktute pawhin kan hriat a, strict taka kan lo tih hi kan ram chhan nán thil ṭûl mai ni lo tihmâkmawh a ni. Lehkha ziahsaktute lam aṭangin an nihna ang chiah, an dinhmun dik tak ni kher lo lehkha kan lo ziahsak ve avànga thla tina family pension an lâk theih chu a hlu ti záwnga ngaih dàn neite kan awm a nih phei chuan kan ngaih dàn hi kan thlâk ngei a ṭûl. Hei lo liama corruption hi a awm chuang lo rêng rêng. Dàn dik lova sawrkar sum einaah a kawng sattu leh a eitu ka ni tih kan inhriat a pawimawh e.
A chunga kan han sawi tâk sum lâk luh bithliah ziah dàn dik tâwk lo (thup nei)-a family pension kan la emaw family pension kan lâk/dìl dáwn lai báwr vêla sum lâkluh theih chin tehnaa kan tling a nih pawhin, bithliah pèl chin kan lâk veleh khán ringtu, vânram kai tum tán chuan in surrender ngam a ṭha hlein a rinawm. Dàn dik lova family pension la chung renga Biak In leh a chhehvêla a kûl a taia inhmang a, a phar sáng thei thei, a lám taima ma-ahte i lo ṭang hlauh dah ang e. Kan silaimu kah a na lo palh thei a nia!
Tumah kan ti lui lo,
Tumah kan hêk hek lo,
Tumah kan thîk vàng a ni lo;
Mahse...
Lal Isua lo kal leh, rorèlna nia thiam i chan theih nán, ni chu ni, ni lo chu ni lo ti chungin i lum leh lum la, i vawh leh vâwt rawh.
Ṭap lo tùrin i aw chu sum la,
I thiltihin lâwmman a nei dáwn e.
- Ellis H.Pachuau