Written by
-Dr. C. Lalrampana

PAC REPORT vs SEDP



A KAMKEUNA

Democracy ramah chuan zalēn taka inthlanpui buaisaihin mipui duhthlanna milin sorkar din a ni ṭhin. Sorkarna chan ngei tumin political party hrang hrangin an thil tum leh ram kaihhruai an tum dan mipui hriatah an puang zar ṭhin a; an intiam ṭhin. Kan ramah pawh political party hrang hrangin chutiang chuan inthlannaah hnehna an chan ngei theih nan an party thil tum leh ngaihdan ziah chhuahna (manifesto) an tlangzarh ṭhin. Mizo District Council kan nih aṭanga state puitling kan nih thlengin chutiang chuan politician-te'n an manifesto min zawrh ṭhin. Mahse, an han sorkar a, an manifesto ang tak erawh chuan an kal leh lem hlei lo va, chutiang reng reng chuan kum 71 chhung zet (1952-2023) mipui min hruai tawh a, mipui beisei ang chuan hlawhtlinna a la awm lem lo niin a lang. Engtik hunah tak mipui beisei leh mipui duhthusam tihlawhtling thei sorkar nei ang i maw?

ENG NGE AN TIAM?

Kum 71 chhung khan political party hrang hrangte khan ram mipui kaihhruai an tum dan vawi duai lo an tlangzarhin an ãuchhuahpui ṭhin a, kan hun tawn azir zelin an manifesto leh flagship programme erawh a inang vek lēm lo. Mizo Union; PC; Congress; MNF Sorkarna lo chelh tawhte khan mipui leh Zoram hruai an tum dan an zawrh chhuahte a takin an hlen em? tih chu kan hre tlangpui tawh a. Chutih rualin an thiltum an hlen loh dan langsar zual; abikin INC leh MNF sorkar tawh ṭhinte aṭangin han bihchiang lawk teh ang.

INC SORKAR - NLUP/NEDP

Congress Ministry Pu Lalthanhawla hruaina hnuaiah New Land Use Policy (NLUP) scheme kha 14th January 2011 khan hman ṭan theih tura vãwm chhuah (launched) a ni a, khatih lai khan kan political leaders-te khan NLUP scheme tihhlawhtlin nan political platform aṭangin in tinah kum 5 chhungin ₹. 1,00,000/-(nuai khat) ṭheuh sem an intiam a. Mahse, thu vaūk mai a lo ni a, tang ang maiin a thãwm a ring a, a tak erawh hmuh tur a awm tehchiam lo. Kum 10 chhung zet NLUP an kalpui chhung khan chhung tina cheng nuai khat ṭheuh an sem lem lohzia chu a taka hretu vek kan ni awm e. An tih ṭhat ber pawl erawh a pung awm lova mi mal leh pawl 30 hnena loan an puktir; tun thlenga rulh mumal tãk lohte kha a ni awm e. Mizoram Assembly hnuaia Public Account Committee (PAC) Report, 2023-in tun hnaia a tarlan dan khan NLUP sum aṭangin Congress Sorkar khan Feb 2011 & March 2014 inkar khan mimal leh pawl 30 hnenah cheng nuai ₹. 646 loan a pūktir a, heta ṭang hian cheng nuai ₹. 94 chiah rulh tawh a ni a, rulh loh cheng nuai ₹. 511 a la awm a ni. Hengte hi Sept. 2012-March, 2017 chhunga rulh zawh tura tih a nih laiin; a puktute'n an rūl ṭha lo hle. A puktirtu department-te puktir dan chu Horticulture-in cheng nuai ₹.100 puktirin rulh tawh cheng nuai ₹.84 a ni a, cheng nuai ₹.16 chiah rulh bang a la awm. AH & Veterinary-in cheng nuai ₹.158 a puktir a, rulh tawh ₹. 423,000 (nuai li singhnih sangthum) chiah a la ni a; a bak zawng rulh a la ni lo. Tin, Pawl 5 hnenah cheng nuai ₹.377 puktir a ni a, rulh tawh cheng nuai ₹.36 chiah a ni a, an la bat cheng nuai ₹. 342 a la ni. Pawl hminga sum puktute zingah Hnam chhantu hian cheng nuai ₹. 230 a pūk aṭangin cheng nuai ₹. 35 a rūl tawh a, Samuel Tea factory Biate hian cheng nuai ₹. 57. 77,000 a puk aṭangin cheng nuai 1 chiah a rul tawh a, a bak zawng a la rul lo. Sum pūktu Pawl 3 dangin cheng khat mah an la rūl lo nia tarlan a ni. Hetianga cheng nuai ₹. 646/- mi tlēmtē hnena dah tan ai chuan an tiam ang khan chhungkaw 646 hnenah cheng nuai khat ṭheuhin sem ta zawk se, tuna cheng nuai ₹.511 bat tan mek hi a awm lo mai tur a?

MNF SORKAR - SEDP?

Sept. 19, 2012 khan tuna kan CM zahawm tak Pu Zoramthanga hian Socio Economic Development Programme (SEDP) Scheme a rawn vãwm chhuak (launched) ve leh a. He flagship programme tihhlawhtlin nan hian political platform aṭangin political leaders-te'n in tinah ₹. 300,000/-(nuai thum) ṭheuh sem an tiam leh kha a ni a, Assembly House-ah pawh member zahawm tak takte hmaah tuna kan CM ngei hian - "SEDP-ah khaw' nge in pek in tih chuan a damlo apiangin damdawi ina an rawn hman theih turin in khat tan nuai hnih thlengin SEDP-ah hian tunah hian kan dah vek a ni," a tih ri thãwm mawi takte kha kan bengah a la chãm reng awm e. Mahse, kum 5 chhung sorkarna an chelh hnu, 2023 ral dawn hnaih tawhah pawh a tak hmuh tur a la awm chuang lém lo. SEDP an sem chhun pawh chhungkaw tlēm té hnenah ₹. 25,000+25,000=50,000 (singnga) ṭheuh chiah a la sem thei a nih hmel a, an thutiam hlen tur chuan hmabak a la ko hle. Kum 2019-2020 chhunga SEDP ₹. 750vbc ruahman aṭangin ₹. 561vbc department hrang hranga an sem zai dan tlangpui chu hetiang hi a ni:

1. PWD- ₹.15,000 nuai;

2. GAD-₹.1,200 nuai;

3. Planning & prog implementation-₹.1,200 nuai;

4. Horticulture-₹. 430 nuai

5. UD&PA-₹.7,000 nuai

6. SEDN-₹.5,000nuai

7. P & E -2,800 nuai

8. Sport & YS-₹.1,500 nuai

9. LESDE-₹.1,300 nuai

10. Home Department-₹.1,000 nuai

11. Agriculture Dept-₹.570 nuai

12. AH & Veterinary -₹ 520 nuai

13. Health Department-₹.180 nuai

Grand Total - ₹. 17,000 nuai

ENG ATAN NGE AN HMAN?

SEDP Flagship programme an sem rual dan hi a mak ve ang reng hle. Mizoramah' sorkar Department 44 lai a awm a, department 13-ah chiah sem a ni a; chutih rualin department 31 erawh an dawha reng mai tihna a ni. Mipuite trade hrang hrang an thlantir a, an trade thlan zinga kaihhnawih ve miah lo department-te chu sem ve lo mah se a dik thlap a, chutih laiin sem an ni ve lawi si a, a chang tam tam an ni bawk si nen. Entir nan:

1. PWD- ₹.15,000 nuai;

2. GAD-₹.1,200 nuai;

3. Planning & prog implementation-₹.1,200 nuai;

4. UD&PA-₹.7,000 nuai

5. SEDN-₹.5,000nuai

7. P & E -2,800 nuai

8. Sport & YS-₹.1,500 nuai

9. LESDE-₹.1,300 nuai

10. Home Department-₹.1,000 nuai.

Kuthnathawktute trade thlan mila line department hnena sum hi sem rual ãwm tak a nih laiin line department tur ber bera ngaih -

Agriculture Dept-₹.570 nuai

AH & Veterinary -₹ 520 nuai

Horticulture-₹. 430 nuai an chang pha ve ṭawk a, Industry, trade & commerce, fishery, irrigation etc.te phei chuan an chang pha ve lo niin a lang a, thil mak tak chu a ni. SEDP sum hi Kawng siam leh in sak hna thawh nan an hmang ta ber niin a lang a ni. Tichuan, thil lang chiang ta ber chu; SEDP hi mi retheite chawikanna ni lovin, restricted tender hmanga contractor tlatlum bikte vulh lenna flagship programme a ang ta ber a nih chu!

A TLÃNGKAWMNA

Mizorama chhungkaw awm zat hi kum 1991-2011 chhiarpui NLUP/NEDP flagship programme tlangzarh tirh lai khan 221,077 kan ni a, Congress Sorkar khan chhung tinah cheng nuai khat ṭheuh chu a sem hman lo chiang hle tih kan hre tawh. Tunah phei chuan 2011-2021 chhiarpui behchhanin chhungkaw 222,853 kan awm tawh a, in tinah an intiamkam angin ₹. 300,000/- (nuai thum) ṭheuh sem dawn ta se tihngaihna a awm lo hulhual a ni. Kristian zaa 87.16% awmna ram kan ni a; Pathian thu kan hre rilin ka sawi peih hle a, a taka nunpui erawh kan tum chuang hauh si lo. Pathian thuah chuan, "Thu tiama hlen si loh ai chuan tiam loh law law hi i tan a ṭha zawk." (Thuriltu 5:5) tih a ni a, kan ram hruaitute hian an tih theih loh tawp tur an tiam a, an ti thei leh dēr si lo,; tiam lo law law se a ṭha zawk tur? Chuvangin, kan ram hruaitute hi tiamthu sūt hmang der thiam mai an lo ni e. Tunah pawh political platform aṭangin sorkar siam tumin an tih tur an sawi leh ta chuah chuah mai! A rualin ministry 5 a ding thei si lo, sorkar siam ngei turin an insawi ṭheuh bawk si? Intizawlneiho lah hian ministry siam tura an puan a inang bar bawk si lo; Burma Sorkar leh Manipur sorkar ang khian thuneihna kan inchuh luai luai mai dawn em ni ang? I lo thlir phawt mai teh ang u.

- Dr. C. Lalrampana